Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu — Doktor Psikiyatri
0 (252) 614 97 00 WhatsApp [email protected]

Yas ile Depresyon Arasındaki İnce Çizgi

Yazan /
Sakin bir odada ahşap masada tek bir mum ve soluk bir çiçek, yumuşak loş ışık

Sevdiğimiz birini kaybettiğimizde yaşadığımız acı bir hastalık değildir; sevginin bedelidir. Yine de yas bazen öyle bir ağırlığa ulaşır ki kişi de çevresi de “Bu artık normal mi?” diye sormaya başlar. Yas ile depresyon birbirine çok benzer görünebilir ama aynı şey değildir; bazen de ikisi aynı anda yaşanır. Bu yazıda olağan yası, depresyondan ve uzamış yas bozukluğundan ayıran işaretleri ele alıyoruz.

Yas ile depresyon ayrımında olağan yas nasıl yaşanır?

Yas, kayba verilen doğal ve evrensel bir tepkidir. İlk haftalarda inanamama, uyuşukluk, derin özlem, ağlama nöbetleri, uyku ve iştah bozukluğu, kişiyle ilgili düşüncelerin zihni doldurması sık görülür. Öfke ve suçluluk da yasın olağan parçalarıdır: “Daha erken fark etseydim”, “Son konuşmamız keşke öyle olmasaydı” gibi düşünceler pek çok yaslının tanıdığı düşüncelerdir.

Yasın belirgin özelliği dalgalı olmasıdır. Acı, bir fotoğraf, bir koku, bir bayram sabahı ile birden yükselir; sonra geri çekilir. Aradaki zamanlarda kişi gülebilir, bir sohbetten keyif alabilir, işine dönebilir. Zamanla dalgaların aralığı açılır, şiddeti azalır. Kayıp unutulmaz; ama hayatın içinde ona bir yer açılır.

Yasın “doğru” bir süresi ya da sırası yoktur. Kültür, inanç, kaybın biçimi ve kaybedilen kişiyle ilişki, bu süreci belirleyen etkenlerdir. Hayatta adı konmayan küçük kayıpların ruhsal etkisini ise “Mikro Kayıplar” yazımızda ele aldık.

Yas ile depresyon nasıl ayırt edilir?

İkisi de derin üzüntü, uykusuzluk, iştahsızlık ve içe çekilme ile seyredebilir. Ayrımı yapmak için belirtilerin varlığına değil, niteliğine bakmak gerekir:

YasDepresyon
Duygunun biçimiDalga dalga gelir; hatırlatıcılarla yoğunlaşır, arada hafiflerGünün büyük bölümünde süren, sabit bir çökkünlük
Odak noktasıKaybedilen kişi: özlem, anılar, onunla ilgili düşüncelerKişinin kendisi ve geleceği: genel karamsarlık
Kendine bakışBenlik saygısı çoğunlukla korunurDeğersizlik ve suçluluk her alana yayılır
Olumlu duygularGülümsemek, sevinmek mümkündür; anılar acıyla birlikte sıcaklık da taşırKeyif alma yetisi genel olarak azalır
Ölüm düşünceleriKaybedilen kişiye kavuşma isteği biçiminde olabilirDeğersizlik ya da yaşamın dayanılmaz olması hissinden kaynaklanır

Yas sırasında depresyon da gelişebilir. Kayıp yaşamış biri değersizlik hissi, her şeye yayılmış bir umutsuzluk, keyif almanın tümüyle kaybolması ve günlük işlevlerde ciddi bozulma yaşıyorsa, bu tablo “nasılsa yas” diye geçiştirilmemelidir. Güncel tanı sistemleri de yas sürecindeki bir kişide depresyon tanısı konabileceğini kabul eder. Depresyonun nasıl bir tablo olduğunu daha önce ayrıntılı olarak anlattık.

Yas ile depresyon yanında uzamış yas bozukluğu nedir?

Bazı kişilerde yas zamanla hafiflemez; aynı yoğunlukta sürer ve hayatı durdurur. Dünya Sağlık Örgütü’nün tanı sistemi (ICD-11) ve Amerikan Psikiyatri Birliği’nin tanı el kitabı (DSM-5-TR) bu tabloyu “uzamış yas bozukluğu” adıyla ayrı bir tanı olarak tanımlar. Tanı için kayıptan bu yana belirli bir süre geçmiş olması gerekir: ICD-11’de en az altı ay, DSM-5-TR’de erişkinlerde on iki ay. Ayrıca yasın kişinin kültürel ve dini çevresinde beklenenin belirgin biçimde ötesinde olması aranır.

Uzamış yas bozukluğunda sık görülen belirtiler şunlardır:

  • Kaybedilen kişiye karşı neredeyse her gün süren yoğun özlem ya da onunla zihinsel meşguliyet
  • Ölümü kabullenmekte güçlük, inanamama
  • Kişinin bir parçasını kaybetmiş gibi hissetmesi, kimlik duygusunun sarsılması
  • Kaybı hatırlatan her şeyden kaçınma
  • Duygusal uyuşukluk, olumlu duyguları hissedememe
  • Hayatın anlamsız geldiği hissi, yoğun yalnızlık
  • Hayata yeniden katılmakta, ilişkilere ve planlara dönmekte zorlanma

Yas ile depresyon riski kimlerde daha yüksektir?

Yas yaşayan erişkinlerin yaklaşık onda birinde uzamış yas bozukluğu geliştiği tahmin edilmektedir. Ani, beklenmedik ya da doğal olmayan ölümlerde bu oran belirgin biçimde artar; kaza, intihar ya da afet sonrası yaşanan kayıplarda yaklaşık her iki yaslıdan birinde bu tablo bildirilmiştir. Çocuk ya da eş kaybı, kaybedilen kişiye yoğun duygusal bağımlılık, daha önce depresyon geçirmiş olmak ve sosyal desteğin zayıf olması da riski artıran etkenler arasındadır.

Yas ile depresyon sürecinde nasıl destek olunur?

Yasın çoğu tedavi gerektirmez; gerektirdiği şey yalnız bırakılmamaktır. Yaslı birine “Güçlü ol”, “Artık toparlanma zamanı” demek yerine onu dinlemek, kaybedilen kişiden söz edebilmesine alan açmak, pratik işlerde yardım etmek daha iyi gelir. Yas ritüelleri, anma günleri ve kaybedilen kişiyi anlatabilmek, iyileşmenin bir parçasıdır. Uyku düzenini, beslenmeyi ve günlük yapıyı korumak da önemlidir.

Depresyon ya da uzamış yas bozukluğu geliştiğinde tedavi gerekir. Uzamış yas için özel olarak geliştirilmiş, bilişsel davranışçı terapi temelli yas odaklı terapilerin etkinliği gösterilmiştir. Eşlik eden depresyonda gerekirse ilaç tedavisi de planlanır. Psikiyatrik ilaçlar kendi kendine başlanmamalı, hekime danışmadan da bırakılmamalıdır. Uyumak ya da acıyı bastırmak için alkole ya da yakınlardan alınan sakinleştiricilere başvurmak, yası çözmez; uzun vadede tabloyu ağırlaştırır.

Yas ile depresyon şüphesinde ne zaman destek alınmalı?

Aşağıdaki durumlarda bir psikiyatrist ya da psikoterapistle görüşmek yerinde olur:

  • Aylar geçmesine rağmen acının yoğunluğu azalmıyor, hayat durmuş gibi hissediyorsanız
  • Değersizlik, her şeye yayılan umutsuzluk ve keyif kaybı yasın önüne geçtiyse
  • Çalışmak, ev işlerini yürütmek ya da insanlarla görüşmek uzun süredir mümkün olmuyorsa
  • Uykusuzluk, alkol ya da ilaç kullanımı artıyorsa
  • Ölüm ani, travmatik ya da şiddet içeren bir biçimde olduysa ve görüntüler zihninizden çıkmıyorsa

Fethiye ve Muğla çevresinde yaşayanlar için de yas desteği, kişinin kendi hızına saygı duyan bir ilk görüşmeyle başlayabilir.

Sık Sorulan Sorular

Yas ne kadar sürer?

Yasın herkes için geçerli bir süresi yoktur; kaybın biçimine, ilişkinin niteliğine ve kültürel etkenlere göre değişir. Olağan yasta acının yoğunluğu aylar içinde giderek azalır ve kişi hayata yeniden katılabilir. Yoğun yas bir yıl sonra hâlâ hayatı durduruyorsa değerlendirme gerekir.

Yas sırasında depresyon gelişebilir mi?

Evet. Yas sürecinde ayrıca depresyon da gelişebilir ve güncel tanı sistemleri bu durumda depresyon tanısı konmasını kabul eder. Her alana yayılan değersizlik, keyif almanın tümüyle kaybolması ve günlük işlevlerde ciddi bozulma depresyonu düşündüren işaretlerdir.

Uzamış yas bozukluğu nedir?

Uzamış yas bozukluğu, kayıptan aylar sonra da aynı yoğunlukta süren, hayata dönmeyi engelleyen ve kültürel olarak beklenenin ötesine geçen yas tablosudur. Yas yaşayan erişkinlerin yaklaşık onda birinde görülür. Yas odaklı psikoterapilerle tedavi edilebilir.

Yas için ilaç kullanmak gerekir mi?

Olağan yas ilaç gerektirmez; yasın kendisini ortadan kaldıran bir ilaç da yoktur. Yas sürecinde depresyon ya da ağır uykusuzluk gelişirse, hekim gerekli gördüğünde ilaç tedavisi planlayabilir. İlaçlar hekim önerisi olmadan başlanmamalı ve bırakılmamalıdır.

Yaslı bir yakınıma nasıl yardım edebilirim?

En değerli destek, acıyı hızlandırmaya çalışmadan yanında olmak ve dinlemektir. Kaybedilen kişiden söz etmesine alan açmak, pratik işlerde yardım etmek ve uzun süre sonra da ilgiyi sürdürmek iyi gelir. Aylar sonra hâlâ hayata dönemiyorsa profesyonel destek almasını nazikçe önerebilirsiniz.

Sonuç

Yas, sevdiğimiz birinin yokluğuna uyum sağlama sürecidir ve çoğu zaman kendi yolunu bulur. Depresyon ve uzamış yas bozukluğu ise bu süreci durduran, kişiyi hem kaybından hem hayattan uzaklaştıran tablolardır. İnce çizgiyi fark etmek, acıyı hastalık gibi görmeden, ama hastalığı da acı sanıp geçiştirmeden bakabilmekle mümkündür. Gerektiğinde alınan destek, kaybı unutturmaz; onunla birlikte yaşayabilmeyi kolaylaştırır.

Sağlıklı günler dilerim.

Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu
Psikiyatrist & Psikoterapist
Doktor Psikiyatri

Kaynakça

Yukarı çık