Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu — Doktor Psikiyatri
0 (252) 614 97 00 WhatsApp [email protected]

Erişkinde DEHB: Dağınıklık mı, Bir Bozukluk mu?

Yazan /
Gün ışığında ahşap masada dağınık not kâğıtları, bir kalem ve boş bir kahve fincanı

Anahtarları sürekli kaybetmek, işleri son dakikaya bırakmak, toplantıda aklın başka yerlere kayması pek çoğumuzun tanıdığı durumlardır. Son yıllarda bu deneyimlerin çoğu erişkin DEHB şüphesiyle anılır oldu. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) erişkinlerde gerçekten görülen ve çoğu zaman gözden kaçan bir durumdur; ama her dağınıklık DEHB değildir. Bu yazıda ikisini ayıran ölçütleri ele alıyoruz.

Erişkin DEHB nedir, çocukluktan sürer mi?

DEHB, dikkatin sürdürülmesi, dürtülerin denetlenmesi ve hareketliliğin düzenlenmesiyle ilgili güçlüklerle giden, nörogelişimsel bir durumdur; yani beynin gelişim sürecine bağlı olarak çocuklukta başlar. ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü (NIMH), belirtilerin çocuklukta başladığını ve çoğunlukla ergenlik ile erişkinliğe uzandığını belirtir.

Dünya genelindeki çalışmaları bir araya getiren bir meta-analize göre, çocukluktan beri süren erişkin DEHB’nin sıklığı yaklaşık yüzde 2,6’dır; çocukluk başlangıcı aranmadan, yalnızca belirgin belirtiler göz önüne alındığında bu oran yüzde 6,8’e çıkar. Yani DEHB nadir değildir, ama “herkeste biraz var” denecek kadar yaygın da değildir.

Erişkin DEHB günlük yaşamda nasıl görünür?

Çocuklukta göze çarpan yerinde duramama, erişkinlikte çoğu zaman azalır ya da içsel bir huzursuzluğa dönüşür. Dikkat güçlükleri ise genellikle sürer. Erişkinlerde sık görülen başlıca işaretler şunlardır:

  • Uzun ve sıkıcı işlere odaklanamama, yarım kalan işler
  • Zamanı yönetememe, sürekli gecikme, işleri son ana bırakma
  • Planlamakta ve öncelik belirlemekte zorlanma, dağınık çalışma ortamı
  • Eşyaları, randevuları, ödemeleri unutma
  • Konuşmalarda sözü kesme, sırasını bekleyememe, düşünmeden karar verme
  • İçsel huzursuzluk, uzun süre oturmakta zorlanma
  • Düşük hayal kırıklığı toleransı, çabuk öfkelenme, duygusal dalgalanmalar

Mayo Clinic’in vurguladığı gibi pek çok erişkin DEHB’si olduğunu bilmez; yalnızca gündelik işlerin kendisine başkalarından daha zor geldiğini fark eder. Amerikan Psikiyatri Birliği, kadınlarda dikkatsizlik belirtilerinin öne çıktığını ve bunları gizleyen baş etme yollarının daha sık geliştirildiğini belirtir.

Olağan dağınıklık ile erişkin DEHB nasıl ayırt edilir?

Neredeyse herkes zaman zaman dikkatsiz, unutkan ya da dağınıktır. DEHB’yi ayıran şey belirtilerin varlığı değil; ne zamandır sürdüğü, ne kadar yaygın olduğu ve hayatı ne ölçüde etkilediğidir:

Olağan dağınıklıkErişkin DEHB
BaşlangıçBelirli bir dönemle (stres, yoğunluk, uykusuzluk) ilişkiliÇocukluktan beri süren bir örüntü
SüreklilikKoşullar düzelince azalırYıllar içinde ve farklı dönemlerde tekrar eder
YaygınlıkTek bir alanda (ör. yoğun bir işte) belirginİş, ev, ilişkiler, para yönetimi gibi birden çok alanda
SonuçlarCan sıkıcı ama hayatı belirgin biçimde etkilemezKariyerde, ilişkilerde, sorumluluklarda süregiden sorunlar
Çaba ile ilişkisiDaha fazla çaba ve düzenle çoğunlukla aşılırYoğun çabaya rağmen benzer sorunlar yinelenir

Tanı için belirtilerin çocukluktan beri var olması, birden fazla ortamda görülmesi ve iş, eğitim ya da ilişkilerde belirgin sorunlara yol açması gerekir. Yalnızca son birkaç aydır yaşanan bir dağınıklık, başka bir nedene işaret eder.

Erişkin DEHB’ye benzeyen başka durumlar nelerdir?

Dikkat sorunu bir belirtidir ve birçok farklı tablonun ortak yüzü olabilir. Depresyonda düşünce yavaşlar, odaklanmak güçleşir. Kaygı bozukluklarında zihin sürekli olası tehlikelerle meşgul olduğu için dikkat dağılır. Kronik uykusuzluk ve uyku apnesi, tükenmişlik, tiroid hastalıkları, alkol ve madde kullanımı da benzer yakınmalara yol açabilir. Uzun süreli iş yükünün yarattığı zihinsel bitkinliği “Tükenmişlik” yazımızda ele aldık.

İşi daha da karmaşık hâle getiren şey, DEHB’nin kendisinin de bu durumlarla sık birlikte görülmesidir. Erişkin DEHB’de depresyon, kaygı bozuklukları, madde kullanımı ve uyku sorunları genel topluma göre belirgin biçimde daha sıktır. Bu nedenle değerlendirmede hem DEHB’nin hem de eşlik eden durumların araştırılması gerekir.

Erişkin DEHB tanısı nasıl konur?

DEHB’yi gösteren bir kan testi, beyin görüntülemesi ya da tek başına yeterli bir çevrimiçi test yoktur. İngiltere Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmelliği Enstitüsü (NICE), tanının DEHB konusunda deneyimli bir psikiyatrist tarafından, kapsamlı bir değerlendirmeyle konmasını önerir. Bu değerlendirme genellikle şunları içerir:

  • Bugünkü yakınmaların ve hayattaki etkilerinin ayrıntılı öyküsü
  • Çocukluk dönemine ait bilgiler: okul karneleri, öğretmen notları, aileden alınan bilgi
  • Erişkin DEHB için geliştirilmiş derecelendirme ölçekleri
  • Depresyon, kaygı, bipolar bozukluk, madde kullanımı ve uyku sorunlarının taranması
  • Gerektiğinde bedensel nedenleri dışlamak için tetkikler

Sosyal medyada paylaşılan kısa testler farkındalık yaratabilir, ancak tanı koymaz; aynı belirtiler pek çok başka durumda da görülebilir.

Erişkin DEHB tedavisi neleri içerir?

Erişkin DEHB tedavisi kişiye göre planlanır. Hastalık hakkında bilgilendirme, kişinin kendi işleyişini anlamasını sağladığı için ilk adımdır. Bilişsel davranışçı terapi; zaman yönetimi, planlama ve erteleme gibi alanlarda somut beceriler kazandırır. Belirtiler belirgin işlev kaybına yol açıyorsa ilaç tedavisi de gündeme gelir; DEHB’de kullanılan ilaçlar uyarıcı ve uyarıcı olmayan ilaçlar olarak iki gruba ayrılır ve seçim, kişinin sağlık durumu ile eşlik eden hastalıklar değerlendirilerek yapılır.

DEHB ilaçları yalnızca hekim değerlendirmesiyle başlanmalı, düzenli kontrolle sürdürülmelidir. Başkasına yazılmış ilaçları kullanmak ya da ilacı hekime danışmadan bırakmak veya dozunu değiştirmek doğru değildir. Düzenli uyku, hareket ve günlük yapıyı destekleyen araçlar tedavinin etkisini artırır.

Ne zaman profesyonel destek alınmalı?

Aşağıdaki durumlarda bir psikiyatrik değerlendirme yararlı olur:

  • Dikkat ve düzen sorunları çocukluktan beri sürüyor ve hayatınızın birden fazla alanını etkiliyorsa
  • Yoğun çabaya rağmen işte, okulda ya da ilişkilerde benzer sorunlar tekrar ediyorsa
  • Dağınıklığa depresyon, kaygı, uykusuzluk ya da alkol kullanımı eşlik ediyorsa
  • Çocuğunuz DEHB tanısı aldıktan sonra kendinizde benzer özellikler fark ettiyseniz

Fethiye ve Muğla çevresinde yaşayan erişkinler için de değerlendirme, çocukluk dönemine ait bilgilerin de konuşulduğu ayrıntılı bir görüşmeyle başlar. Görüşmeye eski karneleri getirmek ya da bir aile büyüğünden bilgi almak süreci kolaylaştırır.

Sık Sorulan Sorular

DEHB erişkinlikte ortaya çıkabilir mi?

DEHB nörogelişimsel bir durumdur ve belirtileri çocuklukta başlar; ancak tanı çoğu zaman erişkinlikte konur. Çocuklukta fark edilmeyen belirtiler, erişkinliğin artan sorumluluklarıyla görünür hâle gelebilir. Çocuklukta hiç belirti olmadan erişkinlikte başlayan dikkat sorunları başka nedenler açısından değerlendirilmelidir.

Erişkinlerde DEHB ne kadar yaygındır?

Küresel bir meta-analize göre çocukluktan beri süren erişkin DEHB’nin sıklığı yaklaşık yüzde 2,6’dır. Çocukluk başlangıcı aranmadan belirgin belirtiler göz önüne alındığında oran yüzde 6,8’e çıkar.

İnternetteki DEHB testleri tanı koyar mı?

Hayır. Çevrimiçi testler yalnızca bir fikir verebilir; aynı belirtiler depresyon, kaygı ve uyku bozukluklarında da görülür. Tanı, deneyimli bir psikiyatristin çocukluk öyküsünü ve eşlik eden durumları da içeren kapsamlı değerlendirmesiyle konur.

Erişkin DEHB tedavi edilebilir mi?

Evet. Bilgilendirme, bilişsel davranışçı terapi ve gerektiğinde ilaç tedavisi belirtileri ve günlük hayattaki etkilerini belirgin biçimde azaltabilir. Tedavi kişiye göre planlanır ve düzenli kontrolle sürdürülür.

Her dağınık insanda DEHB mi vardır?

Hayır. Zaman zaman dağınık ya da unutkan olmak çok yaygındır ve tek başına DEHB anlamına gelmez. DEHB’den söz edebilmek için belirtilerin çocukluktan beri sürmesi, birden fazla alanda görülmesi ve hayatı belirgin biçimde etkilemesi gerekir.

Sonuç

Erişkin DEHB, uzun yıllar “tembellik”, “dağınıklık” ya da “karakter” sanılarak geçiştirilebilen gerçek bir durumdur. Öte yandan her dikkat sorunu da DEHB değildir; stres, uykusuzluk, depresyon ve kaygı da aynı yakınmalara yol açabilir. Aradaki farkı belirleyen, belirtilerin çocukluktan beri süren, hayatın farklı alanlarına yayılan bir örüntü olup olmadığıdır. Doğru değerlendirme, kişinin kendini suçlamak yerine kendi işleyişini anlamasına ve uygun desteğe ulaşmasına kapı açar.

Sağlıklı günler dilerim.

Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu
Psikiyatrist & Psikoterapist
Doktor Psikiyatri

Kaynakça

Yukarı çık