Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu — Doktor Psikiyatri
0 (252) 614 97 00 WhatsApp [email protected]

Kadınlarda DEHB Neden Gözden Kaçar?

Yazan /
Yumuşak gün ışığında ahşap masada açık bir defter, bir kalem ve küçük bir bitki, sakin bir çalışma köşesi

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) denince çoğumuz aynı sahneyi düşünürüz. Aklımıza sınıfta yerinde duramayan bir erkek çocuk gelir. Oysa bu imge, DEHB’si olan pek çok kız çocuğunun ve kadının yıllarca tanı almamasının nedenlerinden biridir. Bu kadınlar çoğu zaman önce kaygı, depresyon ya da tükenmişlik nedeniyle yardım arar. Asıl tabloya ulaşmak ise yıllar sürebiliyor. Bu yazıda kadınlarda DEHB’nin neden gözden kaçtığını ve hangi işaretlerin dikkat gerektirdiğini ele alıyoruz.

DEHB gerçekten erkeklerde daha mı sık?

Çocuk psikiyatrisi kliniklerine yönlendirilenler arasında erkek çocuklar kız çocuklarından çok daha fazladır. Bu oran bazı çalışmalarda üçe bir, bazılarında çok daha yüksektir. Ancak toplum taramalarında aradaki fark belirgin biçimde daralır. Erişkinlikte ise cinsiyet farkı çok daha küçüktür ya da hiç ortaya çıkmaz. Kız çocukları ve kadınlarla ilgili uluslararası bir uzman uzlaşı raporu bu konuya özellikle dikkat çeker. Rapora göre bu farkın en azından bir kısmının kaynağı, kızlardaki belirtilerin fark edilmemesi ve yönlendirme yanlılığıdır. Yani sorun yalnızca DEHB’nin daha az görülmesi değil, daha az fark edilmesidir.

Kızlarda ve kadınlarda belirtiler nasıl farklı görünür?

DEHB’nin dikkat eksikliği ağırlıklı ve hareketlilik-dürtüsellik ağırlıklı görünümleri vardır. Kız çocuklarında ve kadınlarda ise dikkat eksikliğinin öne çıktığı tabloya daha sık rastlarız. Üstelik bu tablo daha sessiz ve içe dönüktür. Amerikan Psikiyatri Birliği de kadınlarda dikkatsizlik belirtilerinin daha belirgin olduğunu belirtir. Bu görünüm herkes için geçerli değildir, ama gözden kaçmayı büyük ölçüde açıklar:

Dikkat çeken görünümGözden kaçan görünüm
Öne çıkan belirtiYerinde duramama, sınıfı ya da ortamı bozan davranışDalgınlık, hayal kurma, sessiz dağınıklık
Çevrenin tepkisiÖğretmen ve aile kısa sürede fark eder, yönlendirir“Sakin ama biraz dalgın”, “tembel”, “aşırı duygusal” yorumları
Baş etme biçimiSorun dışarıdan görünürFazla çalışarak, kusursuz görünmeye çabalayarak telafi
Başvuru nedeniDavranış sorunlarıKaygı, depresyon, tükenmişlik, uyku sorunları
Sık görüldüğü grupDaha çok erkek çocuklarDaha çok kız çocukları ve kadınlar

Sınıfı bozmayan, ödevlerini son gece de olsa yetiştiren bir kız çocuğu düşünün. Dalgın ama uyumlu böyle bir çocuğu nadiren DEHB açısından değerlendiririz. Kızlarda da hareketlilik görmek mümkündür. Ancak bu çoğu zaman farklı bir biçimde ortaya çıkar. Örneğin aşırı konuşkanlık, sürekli bir iç huzursuzluk ya da duygusal yoğunluk şeklinde kendini gösterir.

“Maskeleme” nedir?

DEHB’si olan pek çok kız çocuğu ve kadın, güçlüklerini telafi etmek için yoğun çaba harcar. Her şeyi listelere yazar, başkalarından iki kat fazla çalışır. Hata yapmamak için sürekli tetikte olur. Dağınıklığı kimse görmesin diye geceleri toparlar. Uzman uzlaşı raporuna göre bu telafi edici davranışlar, belirtileri ve yarattıkları sorunları gizleyebiliyor. Bu yüzden yönlendirme de gecikiyor.

Maskeleme dışarıdan başarı gibi görünebiliyor, ama bedeli ağırdır. Çünkü sürekli kusursuz görünme çabası zamanla bitkinliğe ve kaygıya yol açar. Ayrıca “neden herkes bu kadar kolay yapıyor da ben yapamıyorum” duygusunu besler. Kusursuzluk çabasının yükünü “Mükemmeli Aramak” yazımızda ele aldık. Bunun yanında her koşulda güçlü görünme baskısını “Sürekli Güçlü Görünme Zorunluluğu” yazımızda anlattık.

Hangi tanılar DEHB’nin yerine geçebiliyor?

DEHB’si fark edilmemiş kadınlar çoğu zaman başka bir yakınmayla başvurur. Duygusal dalgalanmalar, kaygı ve çökkünlük, DEHB’ye ikincil olarak ya da onunla birlikte ortaya çıkabiliyor. Bu nedenle onları birincil sorun sanmak da mümkündür. Uzman uzlaşı raporu, belirtilerin daha az göze batan seyrine de dikkat çeker. Rapora göre bu, kadınlara önce kaygı, depresyon ya da kişilik bozukluğu tanıları konmasına yol açabiliyor. Böylece doğru tanı da gecikebiliyor.

Bu, kaygının ya da depresyonun “gerçek olmadığı” anlamına gelmez; çoğu zaman gerçektir ve tedavi edilmelidir. Peki tedaviye rağmen dikkat, düzen ve zaman yönetimi sorunları sürüyorsa ne yapmalı? Bu sorunlar üstelik çocukluktan beri varsa, DEHB’yi de araştırmak gerekir. Erişkinlerde DEHB’nin genel görünümünü “Erişkinde DEHB: Dağınıklık mı, Bir Bozukluk mu?” yazımızda anlattık.

Hormonlar belirtileri etkiler mi?

Uzman uzlaşı raporu hormonal değişikliklere de dikkat çeker. Rapora göre DEHB belirtileri adet döngüsü, gebelik ve menopoz sırasındaki hormonal değişikliklerle ağırlaşabiliyor. Bazı kadınlar adet öncesi dönemde ya da menopoza geçişte bir değişim fark eder. Özellikle odaklanma ve duygu düzenleme güçlükleri bu dönemlerde belirgin biçimde artar. Bu konudaki araştırmalar henüz sınırlıdır. Yine de hormonal dönemleri sorgulamak yararlıdır. Böylece belirtilerin hayatın belirli dönemlerinde neden yoğunlaştığını daha iyi anlarız. Pek çok kadın tanıya, hayatın sorumluluklarının arttığı annelik ya da orta yaş dönemlerinde ulaşır. Bu durumun da bununla ilişkili olması mümkündür.

Geç tanının bedeli nedir?

Tanı almadan geçen yıllar, kişinin kendisi hakkındaki düşüncesini derinden etkiler. “Tembelim”, “dağınığım”, “yeterince çabalamıyorum” gibi yargılar zamanla kişiliğin bir parçası gibi yerleşir. DEHB’si olan kız çocuklarında ve kadınlarda kaygı, depresyon, düşük benlik değeri ve duygusal dalgalanmalar daha sıktır. Araştırmalar, erişkinlikte ruhsal sorunlar nedeniyle hastaneye yatış gibi olumsuz sonuçların da daha sık olduğunu bildiriyor. Pek çok kadın için tanı, yıllardır taşıdığı suçluluk duygusunun yerini bir açıklamanın almasıdır.

Ne zaman profesyonel destek almalısınız?

Aşağıdaki durumlarda bir psikiyatrik değerlendirme yararlı olur:

  • Çocukluktan beri dalgınlık, düzensizlik ve zaman yönetimi güçlükleri yaşıyor, bunları yoğun çabayla telafi etmeye çalışıyorsanız
  • Kaygı ya da depresyon tedavisi almanıza rağmen dikkat ve düzen sorunları sürüyorsa
  • Sorumluluklarınız arttığında (üniversite, iş, annelik) baş etme yollarınız artık yetmiyorsa
  • Çocuğunuz DEHB tanısı aldıktan sonra kendinizde benzer özellikler fark ettiyseniz
  • Belirtileriniz adet döngüsü, doğum sonrası ya da menopoz döneminde belirgin biçimde artıyorsa

Değerlendirmede çocukluk dönemine ait bilgiler önemlidir; eski karneler ve aile büyüklerinin gözlemleri tanıyı kolaylaştırır. Psikiyatrik değerlendirme, bugünkü yakınmaların yanında çocukluk öyküsünün de konuşulduğu ayrıntılı bir görüşmeyle başlar. Tedavide ilaç kullanma isteği gündeme gelirse, ilaca yalnızca hekim değerlendirmesiyle başlamak gerekir. Ayrıca ilaçlar hekime danışmadan bırakılmamalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Kadınlarda DEHB neden geç tanınır?

Kadınlarda DEHB çoğunlukla dikkat eksikliği ağırlıklı, sessiz bir tabloyla seyreder. Üstelik dışarıdan sorun yaratmadığı için gözden kaçar. Pek çok kadın güçlüklerini yoğun çabayla telafi eder. İlk aldıkları tanı da kaygı ya da depresyon olur. Bu nedenle doğru tanıya ulaşmak yıllar sürebiliyor.

DEHB kadınlarda daha mı az yaygındır?

Çocuklukta kliniklere yönlendirilenlerin çoğu erkektir. Ancak toplum taramalarında fark daralır ve erişkinlikte cinsiyet farkı çok daha küçüktür. Bu durum, kız çocuklarındaki DEHB’nin önemli bir kısmının çocuklukta fark edilmediğini düşündürür.

DEHB maskelemesi ne demektir?

Maskeleme, DEHB’si olan kişinin güçlüklerini gizlemek için geliştirdiği telafi edici davranışlardır. Aşırı çalışmak, sürekli listeler tutmak ve hata yapmamak için tetikte olmak bunlara örnektir. Maskeleme belirtileri dışarıdan görünmez kılabiliyor, ancak zamanla bitkinlik ve kaygıya yol açar.

Hormonal değişiklikler DEHB belirtilerini etkiler mi?

Adet döngüsü, gebelik ve menopoz sırasındaki hormonal değişikliklerin bazı kadınlarda DEHB belirtilerini ağırlaştırabileceği bildirilmektedir. Bu konudaki araştırmalar sürmektedir. Belirtilerin belirli dönemlerde arttığını fark eden kadınlar bunu değerlendirme sırasında hekimle paylaşmalıdır.

Erişkin bir kadının DEHB tanısı alması mümkün mü?

Evet. DEHB çocuklukta başlar ama pek çok kadın tanıyı ilk kez erişkinlikte alır. Tanı, çocukluk öyküsünü ve eşlik eden durumları da içeren kapsamlı bir psikiyatrik değerlendirmeyle konur.

Sonuç

Kadınlarda DEHB’nin gözden kaçması çoğu zaman belirtilerin hafif olmasından değil, beklenen görüntüye uymamasından kaynaklanır. Sessiz bir dalgınlığı, büyük bir çabayla korunan düzeni ve yıllarca süren “neden bu kadar zorlanıyorum” sorusunu düşünün. Doğru bakıldığında bunlar anlamlı bir örüntüye dönüşebiliyor. Sonuçta doğru tanı bir etiketten çok bir kapıdır. Bu kapı, kişiyi kendini daha adil biçimde anlamaya ve uygun desteğe ulaşmaya götürür.

Sağlıklı günler dilerim.

Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu
Psikiyatrist & Psikoterapist
Doktor Psikiyatri

Kaynakça

Yukarı çık