Bir sayfayı üçüncü kez okuyup hâlâ ne yazdığını bilmemek… Bir işe oturup on dakika sonra telefonda olduğunu fark etmek… Ya da konuşmanın ortasında ipi kaçırmak… “Odaklanamıyorum” cümlesi muayenede çok sık duyduğum bir yakınma. Bu yakınma tek başına bir tanı değildir; bir belirtidir. Altında uykusuzluk, kaygı, depresyon ya da erişkin dikkat eksikliği bulunabiliyor. Bazen de neden bedensel bir hastalık ya da yalnızca aşırı yük altındaki bir hayattır. Bu yazıda dikkat sorununun en sık nedenlerini ve bunları birbirinden nasıl ayırdığımızı anlatmak istiyorum.
Dikkat dağınıklığı her zaman bir hastalık işareti midir?
Hayır. Dikkat, sınırlı bir kaynaktır. Sürekli bildirim alan, aynı anda birkaç işi yürüten bir zihin düşünün. Üstelik bu zihin gün boyu küçük kararlar veriyorsa, akşama doğru dağılması doğaldır. Herkes zaman zaman dikkat sorunu yaşar. Önemli olan, bu durumun ne kadar sürdüğü ve hayatın kaç alanını etkilediğidir. Ayrıca kişinin eski hâlinden ne kadar uzaklaştığı da önemlidir.
Bazen sorun bir hastalık değil, yaşam düzenidir. Dinlenmeden çalışmak zihni yorar. Aynı şekilde sürekli “her şeyi ben halletmeliyim” baskısı altında olmak da zihni yorar. Gün içinde sayısız seçim yapmak da aynı etkiyi yaratır. “Karar Yorgunluğu” ve “Tükenmişlik” yazılarımda bu yorgunluğun dikkate nasıl yansıdığını ayrıca ele almıştım.
Uykusuzluk dikkati nasıl etkiler?
Uyku, dikkatin en önemli yakıtıdır. Geniş bir meta-analiz, kısa süreli uykusuzluğun bilişsel işlevlere etkisini incelemiştir. Buna göre en çok etkilenen alan sürdürülen dikkattir, yani uzun süre tek bir işe odaklanabilme yeteneği. Buna karşılık akıl yürütme görece korunurken basit dikkat görevlerindeki “kopmalar” belirgin biçimde artar.
Uzun süredir yetersiz uyuyan biri bunu çoğu zaman uyku sorunu olarak görmez. Onun yerine “kafam çalışmıyor” diye fark eder. Horlama ve gece nefes durmaları, gece vardiyası ve geç saatlere kadar ekran başında kalmak sorgulanması gereken konulardır. Ayrıca gece sık uyanma da bu listeye girer.
Kaygı zihni neden başka yere çeker?
Kaygılı bir zihin aslında dikkatsiz değildir; dikkati yanlış yere kilitlenmiştir. Araştırmalara göre kaygı, kişinin kendi seçtiği hedefe yönelik dikkat sistemini zayıflatıyor. Ayrıca dikkati olası tehlike işaretlerine doğru çekiyor. Masada rapor açıktır ama zihin, yarına dair kötü ihtimallerle meşguldür.
Yaygın kaygı bozukluğunda konsantrasyon güçlüğü tanı ölçütleri arasında yer alır. Kişi genellikle bu tabloyu çabayla telafi eder. İşini yine yapar ama çok daha fazla yorgunluk hisseder. Sürekli zihinde dönen düşünceler ve aşırı düşünme, dikkat sorununun gözden kaçan nedenlerinden biridir.
Depresyon odaklanmayı nasıl bozar?
Depresyon yalnızca hüzün değildir; düşünmeyi de yavaşlatır. Nitekim Dünya Sağlık Örgütü yorgunluk ve konsantrasyon güçlüğünü depresyonun sık belirtileri arasında sayar. Kişi okuduğunu tutamaz, karar veremez, eskiden kolayca yaptığı işler ona dağ gibi gelir.
Depresyondaki bilişsel sorunları inceleyen bir meta-analiz, dikkat, bellek ve yürütücü işlevlerde orta düzeyde bozulma saptamıştır. Aynı çalışma, bu güçlüklerin bir kısmının duygudurum düzeldikten sonra da sürebildiğini göstermiştir. Bu yüzden tedavide yalnızca ruh halinin değil, kişinin günlük işlevselliğinin de geri gelip gelmediğine bakarız. “Depresyon Sadece Mutsuzluk Değildir” başlıklı yazım bu konuyu daha ayrıntılı anlatıyor.
Erişkinde DEHB ne zaman akla gelmeli?
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), çocuklukta başlayan nörogelişimsel bir durumdur. Kişi bu durumu erişkinlikte ilk kez fark edebiliyor, ama belirtilerin kökü çocukluğa uzanır. Tanı için belirtilerin 12 yaşından önce başlamış olması gerekir. Dağınıklık, işleri sona erdirememe, unutkanlık, randevuları kaçırma ve sabırsızlık yıllardır süren bir örüntü oluşturur. Bu örüntü okulda, işte ve ilişkilerde kendini gösterir.
Yetişkinlikte aniden başlayan bir dikkat sorunu, genellikle DEHB’den çok başka bir nedeni düşündürür. Ayrıca stres, başka ruhsal sorunlar ve bedensel hastalıklar da DEHB’ye benzeyen belirtilere yol açabiliyor. Bu yüzden tanı, internetteki testlerle değil, deneyimli bir hekimin ayrıntılı değerlendirmesiyle konur.
Bedensel hastalıkların ve ilaçların da rolü var mı?
Evet. Bazı bedensel durumlar zihinsel yavaşlama ve dikkat güçlüğü yapabiliyor. Örneğin tiroid bezinin az çalışması, kansızlık ve bazı vitamin eksiklikleri bunlar arasındadır. Bunun yanında kan şekeri dalgalanmaları ve kronik ağrı da bu gruba girer. Alkol ve bazı maddeler de dikkati doğrudan etkiler. Bazı ilaçlar da yan etki olarak uyuşukluk ve odaklanma güçlüğü yapabiliyor.
İlacınızın dikkatinizi etkilediğini düşünüyorsanız onu kendi kendinize bırakmayın ve dozunu değiştirmeyin. Bunun yerine durumu ilacı yazan hekimle konuşun. Aynı şekilde, “odaklanmamı artırır” diye duyduğunuz bir ilacı da reçetesiz ve hekim değerlendirmesi olmadan kullanmayın.
Değerlendirmede neye bakarız?
İyi bir değerlendirme önce sorunun ne zaman başladığını anlamaya çalışır. Ardından hangi durumlarda arttığını ve hayatın hangi alanlarını etkilediğini inceler. Uyku düzenini, duygudurumu ve kaygı düzeyini tek tek gözden geçiririz. Ardından alkol ve madde kullanımına, kullanılan ilaçlara ve bedensel hastalıklara bakarız. Gerekirse kan tetkikleri isteriz. Ayrıca çocukluk dönemine dair bilgi için aileden destek alırız ve bazı ölçeklerden yararlanırız.
Aslında bu yakınmayla gelenlerin önemli bir kısmında tek bir neden değil, birbirini besleyen birkaç etken buluyoruz. Örneğin uykusuzluk kaygıyı, kaygı da uykusuzluğu artırır. Tedavi, hangi düğümün önce çözülmesi gerektiğini bulmakla başlar.
Ne zaman profesyonel destek almalısınız?
Odaklanma sorunu birkaç haftadır sürüyor ve işinizi, okulunuzu ya da ilişkilerinizi belirgin biçimde etkiliyorsa bir uzmana başvurun. Buna uyku bozukluğu, isteksizlik, sürekli endişe ya da belirgin unutkanlık eşlik ediyorsa da aynısı geçerlidir. Çocukluktan beri süren ve yıllar içinde sizi defalarca zorlamış bir dağınıklık da değerlendirilmeyi hak eder.
Sık Sorulan Sorular
Odaklanamamak her zaman DEHB anlamına gelir mi?
Hayır. Dikkat güçlüğü uykusuzluk, kaygı, depresyon, stres ve bazı bedensel hastalıklarda da sık rastlanan bir belirtidir. DEHB tanısı için belirtilerin çocuklukta başlamış olması gerekir. Ayrıca birden fazla yaşam alanında sürekli sorun yaratmaları şarttır.
Uykusuzluk dikkati gerçekten bu kadar etkiler mi?
Evet. Araştırmalar kısa süreli uykusuzluğun bile en çok uzun süre odaklanabilme yeteneğini bozduğunu gösteriyor. Bu yüzden uzun süredir yeterince uyumuyorsanız, dikkat sorunu için olası ilk adres uyku düzeninizdir.
Depresyon iyileştikten sonra odaklanma sorunu sürebiliyor mu?
Evet, bazen sürebiliyor. Bazı kişilerde ruh hali düzeldikten sonra da dikkat ve bellek güçlükleri bir süre devam eder. Bu nedenle tedavide yalnızca duygudurum değil, günlük işlevsellik de izlenmelidir.
Dikkat sorunu için kan tahlili gerekir mi?
Her zaman değil, ama çoğu durumda yararlıdır. Tiroid işlevleri, kansızlık ve bazı vitamin düzeyleri dikkati etkileyebiliyor. Bu yüzden hekim gerekli gördüğünde bu tetkikleri ister.
Dikkatimi artırmak için kendi kendime ilaç kullanmam doğru mu?
Hayır. Dikkat sorununun nedeni belirlenmeden kullanılan ilaçlar asıl sorunu gizleyebiliyor. Ayrıca ciddi yan etkilere yol açmaları da mümkündür. Psikiyatrik ilaçları yalnızca hekim değerlendirmesi ve takibiyle başlatıp bırakmak gerekir.
Sonuç
“Odaklanamıyorum” demek, zihnin bir şeylerin yolunda gitmediğini haber vermesidir. Bu haberin arkasında bazen uykusuz geceler, bazen sessiz bir kaygı vardır. Bazen de fark edilmemiş bir depresyon ya da çocukluktan beri süren bir dikkat sorunu yatar. Nedeni doğru anlaşıldığında dikkat sorunlarının çoğu tedaviyle belirgin biçimde düzelebiliyor. Sağlıklı günler dilerim.
Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu
Psikiyatrist & Psikoterapist
Doktor Psikiyatri
Kaynakça
World Health Organization (WHO). Depressive disorder (depression) – Fact sheet. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/depression
National Institute of Mental Health (NIMH). Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Adults: What You Need to Know. https://www.nimh.nih.gov/health/publications/adhd-what-you-need-to-know
National Institute of Mental Health (NIMH). Generalized Anxiety Disorder: When Worry Gets Out of Control. https://www.nimh.nih.gov/health/publications/generalized-anxiety-disorder-gad
NICE. Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87). https://www.nice.org.uk/guidance/ng87
Mayo Clinic. Adult attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD) – Symptoms and causes. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/adult-adhd/symptoms-causes/syc-20350878
Mayo Clinic. Hypothyroidism (underactive thyroid) – Symptoms and causes. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/hypothyroidism/symptoms-causes/syc-20350284
Lim J, Dinges DF. A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables. Psychological Bulletin. 2010;136(3):375–389. https://doi.org/10.1037/a0018883
Rock PL, Roiser JP, Riedel WJ, Blackwell AD. Cognitive impairment in depression: a systematic review and meta-analysis. Psychological Medicine. 2014;44(10):2029–2040. https://doi.org/10.1017/S0033291713002535
Eysenck MW, Derakshan N, Santos R, Calvo MG. Anxiety and cognitive performance: attentional control theory. Emotion. 2007;7(2):336–353. https://doi.org/10.1037/1528-3542.7.2.336