Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu — Doktor Psikiyatri
0 (252) 614 97 00 WhatsApp [email protected]

İlacı Kendi Kendine Bırakmak: Kesilme Belirtileri ve Nüks

Yazan /
İlacı kendi kendine bırakmak konusunu simgeleyen, sabah ışığında ahşap masada bir bardak su ve kapalı beyaz bir ilaç şişesi

Psikiyatrik bir ilaca başlayan pek çok insan, bir noktada onu kendi kararıyla bırakır. Kimi kendini iyi hissettiği için, kimi yan etkilerden bunaldığı için, kimi de “ilaca muhtaç olmak istemediği” için. İlacı kendi kendine bırakmak çoğu zaman sessiz bir karardır ve hekime ancak işler ters gittiğinde söylenir. Bu yazıda ilacı ani bırakmanın neden riskli olduğunu, kesilme belirtileri ile hastalığın geri dönüşü arasındaki farkı ve ilaç gruplarına göre nelere dikkat edilmesi gerektiğini anlatmaya çalışacağım.

İlacı kendi kendine bırakmak: insanlar neden bunu yapar?

Aslında bu davranış sanıldığından çok daha yaygındır. Dünya Sağlık Örgütü’nün uzun süreli tedavilere uyum üzerine raporuna göre gelişmiş ülkelerde kronik hastalığı olan kişilerin ancak yarısı tedavisini önerildiği gibi sürdürür. Örneğin depresyonda bu oran yüzde 40 ile 70 arasında değişir. En sık gerekçeler şunlardır:

  • “Artık iyiyim, ilaca gerek kalmadı” düşüncesi
  • Kilo, cinsel işlev, uyku hâli gibi yan etkiler
  • İlacı bir zayıflık ya da bağımlılık işareti olarak görmek
  • Çevreden gelen “o ilaçlar zararlı, bırak” telkinleri
  • Unutmak, reçeteyi yenileyememek, düzenin bozulması

Bu gerekçelerin hepsi anlaşılırdır ve çoğu hekimle konuşularak çözülebiliyor. Ancak sorun gerekçede değil; asıl risk, ilacı kendi kendine bırakmak ve bunu birden yapmaktır.

Kesilme belirtisi ile nüks aynı şey mi?

Hayır, ikisi farklı süreçlerdir. Kesilme belirtileri, beynin ilacın varlığına uyum sağlamış olmasından kaynaklanır. Bu yüzden ilaç birden çekilince günler içinde baş dönmesi, bulantı, uyku bozukluğu, huzursuzluk gibi yakınmalar ortaya çıkar. Nüks ise tedavi edilen hastalığın kendisinin geri dönmesidir ve genellikle haftalar ya da aylar içinde, daha sinsi biçimde gelişir.

Bir üçüncü durum da “geri tepme” (rebound) olarak adlandırılır: İlacın baskıladığı belirtiler, ilaç kesilince kısa bir süre için öncekinden daha şiddetli dönebilir. Ayrıca bu ayrımları antidepresanlar özelinde “Antidepresanlar Bağımlılık Yapar mı?” yazısında daha ayrıntılı ele aldım.

Hangi ilaç grubunda hangi riskler öne çıkar?

Antidepresanlar: Ani bırakıldığında kesilme belirtileri görülebiliyor. Daha önemlisi nüks riskidir: Uzun süredir ilaç kullanan ve kendini iyi hisseden 478 kişiyle yapılan bir çalışmada, bir yıl içinde ilacı bırakanların yüzde 56’sında, devam edenlerin yüzde 39’unda depresyon geri dönmüştür.

Uyku ilaçları ve sakinleştiriciler: Bu gruptaki bazı ilaçlar uzun süre kullanıldığında bedensel bağımlılık oluşturabiliyor. Birden kesildiklerinde uykusuzluk ve kaygı öncekinden şiddetli dönebiliyor; nadiren havale (nöbet) gibi ciddi tablolar görülebiliyor. NICE, bu ilaçların planlı ve kademeli azaltılmasını önerir.

Duygudurum dengeleyiciler: Bipolar bozuklukta ilacın birden bırakılması yeni bir atağı tetikleyebiliyor. Uzun süre aynı ilacı kullanmış hastalarla yapılan bir çalışmada, ilaç iki haftadan kısa sürede kesildiğinde yeni ataka kadar geçen ortanca süre 4 ay, iki-dört haftaya yayılarak azaltıldığında ise 20 ay bulunmuştur.

Antipsikotikler: Şizofreni gibi psikotik bozukluklarda idame tedavisi nüksü belirgin biçimde azaltır. Cochrane’in 2020 tarihli derlemesinde, 7–12 aylık izlemde ilaca devam edenlerin yüzde 24’ünde, plasebo alanların ise yüzde 61’inde nüks görülmüştür. Üstelik hastaneye yatış oranları da yüzde 7’ye karşı yüzde 18’dir.

Bırakınca ilk haftalar iyi geçiyorsa sorun yok mu demektir?

Bu, ilacı kendi kendine bırakmak isteyenlerin en sık düştüğü yanılgıdır. Çünkü ilacın etkisi bedende bir süre daha sürer ve hastalığın geri dönüşü çoğu zaman gecikir. İlk birkaç haftanın rahat geçmesi “demek ki gerek yokmuş” düşüncesini doğurur. Oysa nüks aylar sonra, kişi ilacı bırakmakla ilişkilendirmeyeceği bir zamanda ortaya çıkabiliyor. Fethiye’deki muayenehanemde sık karşılaştığım bir tablo, yaz aylarında kendini iyi hissedip ilacını bırakan ve sonbaharda belirtileri yeniden başlayan kişilerdir.

Geri dönüşün erken işaretlerini tanımak önemlidir:

  • Uyku düzeninde değişiklik: uykusuzluk ya da aşırı uyuma
  • Artan sinirlilik, kaygı ya da isteksizlik
  • Daha önceki atakta yaşanan düşüncelerin yeniden belirmesi
  • Bipolar bozuklukta az uyuyup çok enerjik hissetme, hızlı konuşma

İlacı bırakmak istiyorsanız hekiminizle nasıl konuşmalısınız?

Gerekçenizi açıkça söyleyin. Yan etki yaşıyorsanız doz ayarı, alma saatinin değiştirilmesi ya da başka bir ilaca geçiş gibi seçenekler olabilir. Kendinizi iyi hissediyorsanız, iyileşmenin ne kadar süredir devam ettiği, kaç atak geçirdiğiniz ve hayatınızın o dönemdeki yükü birlikte değerlendirilir. Bırakma kararı verilirse doz basamaklar hâlinde azaltılır, her basamakta belirtiler izlenir ve bu sürece mümkünse psikoterapi desteği eklenir.

Önemli uyarı: Psikiyatrik ilaçları kendi kendinize başlatmayın, dozunu değiştirmeyin ve bırakmayın. Yani her değişiklik, ilacı yazan hekimle birlikte planlanmalıdır.

İlacı zaten kendi kendinize bıraktıysanız ne yapmalısınız?

Kendinizi suçlamanıza gerek yok; bu çok sık yaşanan bir durumdur. Yapabileceğiniz en doğru şey, hekiminize ne zaman ve nasıl bıraktığınızı açıkça anlatmaktır. Uzun bir aradan sonra ilacı eski dozundan kendi başınıza yeniden başlamayın; bazı ilaçlarda bu yeni yan etkilere yol açabiliyor. Hekiminiz duruma göre yeniden başlamayı, kademeli bırakmayı ya da yalnızca izlemeyi önerebiliyor.

İlacı kendi kendine bırakmak isteyenler ne zaman destek almalı?

  • İlacınızı bırakmayı düşündüğünüzde, karar vermeden önce
  • İlacı bıraktıktan sonra baş dönmesi, uykusuzluk, huzursuzluk gibi belirtiler günlük hayatınızı zorluyorsa
  • Eski yakınmalarınız yavaş yavaş geri geliyorsa
  • Sakinleştirici türü bir ilacı birden bıraktıysanız ve titreme, yoğun kaygı ya da bilinç bulanıklığı yaşıyorsanız

Acil durum: Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleri ortaya çıkarsa beklemeyin; 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Sık Sorulan Sorular

Psikiyatrik ilacı birden bırakmak tehlikeli midir?

Psikiyatrik ilaçları birden bırakmak, ilacın türüne göre kesilme belirtilerine, hastalığın geri dönüşüne ya da bazı sakinleştiricilerde nöbet gibi ciddi sorunlara yol açabiliyor. Bu nedenle ilaçlar hekim denetiminde ve kademeli olarak azaltılmalıdır.

Kendimi iyi hissediyorum, ilacı bırakabilir miyim?

Kendini iyi hissetmek, ilacın işe yaradığını gösterir ama tek başına bırakma zamanının geldiği anlamına gelmez. İyileşmenin süresi, geçirilen atak sayısı ve nüks riski hekimle birlikte değerlendirildikten sonra bırakma planı yapılabiliyor.

Kesilme belirtisi mi yoksa hastalığın geri dönüşü mü olduğunu nasıl anlarım?

Kesilme belirtileri genellikle ilacı bıraktıktan sonraki günler içinde başlar ve baş dönmesi, bulantı gibi bedensel yakınmalar ağır basar. Hastalığın geri dönüşü ise çoğunlukla haftalar ya da aylar içinde, daha önce yaşanan belirtilerle ortaya çıkar.

Yan etkiler yüzünden ilacımı bırakmak istiyorum, ne yapmalıyım?

Yan etkiler, ilacı kendi kendine bırakmanın en sık nedenlerinden biridir ve çoğu zaman çözülebiliyor. Doz ayarı, alma saatinin değiştirilmesi ya da başka bir ilaca geçiş gibi seçenekleri hekiminizle konuşmadan ilacı kesmeyin.

Bıraktığım ilaca yeniden kendim başlayabilir miyim?

Uzun bir aradan sonra ilaca eski dozdan kendi başına yeniden başlamak önerilmez. Bazı ilaçlarda bu yeni yan etkilere yol açabiliyor. Ne zaman ve nasıl bıraktığınızı hekiminize anlatın, yeniden başlama kararı birlikte verilsin.

Sonuç

İlacı bırakma isteği oldukça anlaşılır bir taleptir; çoğu zaman tedavinin doğal bir aşamasıdır. Ancak sorun, ilacı kendi kendine bırakmak ve bunu aniden yapmaktır. İlacı kendi kendine bırakmak yerine ne zaman, ne hızla ve hangi destekle bırakılacağını hekimle birlikte planladığınızda hem kesilme belirtileri hafifler hem de hastalığın geri dönüşü daha erken fark edilir.

Sağlıklı günler dilerim.

Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu
Psikiyatrist & Psikoterapist
Doktor Psikiyatri

Kaynakça

Yukarı çık