Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu — Doktor Psikiyatri
0 (252) 614 97 00 WhatsApp [email protected]

Menopoz Döneminde Ruh Hali Değişiklikleri

Yazan /
Sonbahar ışığında pencere kenarında kuru çiçek demeti ve seramik bir kase, sakin bir iç mekân

Menopoz çoğu zaman sıcak basmaları ve adet düzensizliğiyle anılır. Aslında bu dönemde en sık yakınılan konuların başında ruh hâli değişiklikleri gelir: nedensiz gerginlik, çabuk ağlama, uykusuzluk, eskisi gibi odaklanamama. Bu değişimlerin bir kısmı geçiş döneminin olağan parçasıdır; bir kısmı ise tedavi gerektiren bir depresyonun ya da kaygı bozukluğunun işaretidir. Bu yazıda ikisini ayırt etmeye yardımcı olacak bilgileri ele alıyoruz.

Menopoz döneminde ruh hâli değişiklikleri neden konuşulur?

Dünya Sağlık Örgütü’ne göre menopoz, başka bir neden olmaksızın on iki ay boyunca adet görülmemesiyle kesinleşir ve çoğu kadında 45–55 yaşları arasında gerçekleşir. Perimenopoz ise bu noktaya giden geçiş dönemidir: İlk adet değişiklikleriyle başlar, son adetten bir yıl sonrasına kadar sürer ve birkaç yıl devam edebilir. Ruh hâli değişikliklerinin en sık görüldüğü dönem, menopozun kendisinden çok bu geçiş evresidir.

Ruh hâli değişiklikleri bu dönemde neden artar?

Perimenopozda yumurtalık hormonları düzenli biçimde azalmaz; aylar içinde iniş çıkışlar gösterir. Östrojendeki bu dalgalanmalar, beyinde duygudurumu ve uykuyu düzenleyen sistemleri etkileyebilir. Gece terlemeleri ve sıcak basmaları uykuyu böler; uykusuzluk da gün içinde gerginliği, unutkanlığı ve tahammülsüzlüğü artırır.

Bu dönem yalnızca biyolojik değildir. Çocukların evden ayrılması, yaşlanan anne babanın bakımı, iş yaşamındaki değişiklikler, beden imgesiyle ilgili kaygılar çoğu zaman aynı yıllara denk gelir. Ruh hâlindeki değişim çoğunlukla bu etkenlerin üst üste binmesiyle ortaya çıkar.

Ruh hâli değişiklikleri hangi belirtilerle görünür?

Geçiş döneminde kadınların sık tarif ettiği değişiklikler şunlardır:

  • Çabuk sinirlenme, alınganlık, “fitilim çok kısaldı” hissi
  • Ani duygu değişimleri, nedensiz ağlama
  • Kaygı, iç sıkıntısı, bazen çarpıntıyla gelen huzursuzluk
  • Uykuya dalmakta ya da uykuyu sürdürmekte güçlük
  • Dikkat dağınıklığı, kelime bulmakta zorlanma, unutkanlık
  • Cinsel istekte azalma, yorgunluk

Bu belirtilerin şiddeti kişiden kişiye çok değişir; bazı kadınlar bu dönemi neredeyse hiç sorun yaşamadan geçirir.

Ruh hâli değişiklikleri depresyon riskini artırır mı?

Evet, özellikle perimenopozda. Yedi çalışmayı ve 9 binden fazla kadını kapsayan 2024 tarihli bir meta-analiz, perimenopozdaki kadınlarda depresif belirti ya da depresyon tanısı riskinin, menopoz öncesi döneme göre yaklaşık yüzde 40 daha yüksek olduğunu göstermiştir. Menopoz sonrası dönemde ise belirgin bir artış saptanmamıştır.

Mayo Clinic, daha önce depresyon, doğum sonrası depresyon, adet öncesi ağır duygudurum yakınmaları (premenstrüel disforik bozukluk) yaşamış kadınların bu dönemde daha fazla etkilenebileceğini belirtir. Bu öykülerden biri varsa, perimenopozda ruh hâlindeki değişiklikleri erken konuşmak yararlıdır.

Olağan dalgalanmayı depresyondan nasıl ayırabilirsiniz?

Geçiş dönemine eşlik eden dalgalanmaDepresyon
SeyirGelip geçen, günden güne değişenEn az iki hafta, günün büyük bölümünde süren
Keyif almaKorunur; iyi günler olurBelirgin biçimde azalır ya da kaybolur
Kendine bakışYorgunluk ve tahammülsüzlükDeğersizlik, suçluluk, umutsuzluk
Günlük işlevZorlanma olsa da sürdürülürİş, ev ve ilişkiler belirgin biçimde etkilenir
GerekenBilgi, uyku düzeni, destekUzman değerlendirmesi ve tedavi

NIMH’in vurguladığı gibi bu dönemde aşırı tahammülsüzlük, kaygı, hüzün ya da keyif alamama, depresyonun belirtisi olabilir. Belirtiler iki haftadan uzun sürüyorsa ve hayatı daraltıyorsa, bunu “menopozdur, geçer” diye karşılamak doğru değildir. Depresyonun bedeni ve düşünceyi nasıl etkilediğini daha önce ayrıntılı olarak anlattık.

Ruh hâli değişiklikleri için tedavi ve destek nelerdir?

Değerlendirme, belirtilerin ne kadar hormonal geçişe, ne kadar duygudurum bozukluğuna bağlı olduğunu anlamakla başlar. Tiroid hastalıkları ve kansızlık gibi benzer yakınmalara yol açan bedensel durumların dışlanması da gerekir. Bu nedenle kadın doğum uzmanı ile psikiyatristin birlikte çalışması çoğu zaman en iyi sonucu verir.

İngiltere Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmelliği Enstitüsü (NICE), 2024 güncellemesinde bilişsel davranışçı terapinin (zorlayıcı düşünce ve davranış kalıplarını fark edip değiştirmeye dayanan yöntem) menopozla ilişkili depresif belirtileri, uyku sorunlarını ve sıcak basmalarının yarattığı sıkıntıyı azaltabildiğini belirtmiştir. Hormon tedavisinin uygun olup olmadığına kadın doğum uzmanı, kişinin sağlık öyküsünü değerlendirerek karar verir. Depresyon tanısı konduğunda ise psikoterapi ve gerektiğinde ilaç tedavisi planlanır.

Psikiyatrik ilaçlar kendi kendine başlanmamalı, hekime danışmadan da bırakılmamalıdır. Uyku için kullanılan ilaçların kısa süreli ve hekim kontrolünde olması gerektiğini “Uyku İlaçları ve Sakinleştiriciler” yazımızda ele aldık. Düzenli hareket, alkolü azaltmak, uyku saatlerini korumak ve yakınlarla bu dönemi konuşabilmek de tedavinin parçalarıdır.

Ne zaman profesyonel destek alınmalı?

Aşağıdaki durumlarda bir psikiyatristle görüşmek yerinde olur:

  • Çökkünlük, umutsuzluk ya da keyif alamama iki haftadan uzun sürüyorsa
  • Kaygı ya da öfke ilişkilerinizi ve işinizi belirgin biçimde etkiliyorsa
  • Uykusuzluk haftalardır sürüyor ve gün içi işlevinizi bozuyorsa
  • Daha önce depresyon ya da doğum sonrası depresyon geçirdiyseniz ve benzer belirtiler başladıysa
  • Unutkanlık giderek artıyor ve günlük işleri aksatıyorsa

Fethiye ve Muğla çevresinde yaşayan kadınlar için de ilk adım, jinekolojik takiple birlikte yürütülecek kısa bir psikiyatrik değerlendirme olabilir.

Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleriniz varsa beklemeyin: 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Sık Sorulan Sorular

Menopozda ruh hâli değişiklikleri ne kadar sürer?

Ruh hâli değişiklikleri en sık perimenopoz döneminde, yani menopoza giden ve birkaç yıl sürebilen geçiş evresinde görülür. Menopoz sonrasında hormon düzeyleri dengelendikçe pek çok kadında bu dalgalanmalar azalır. Belirtiler sürüyor ya da ağırlaşıyorsa bir uzmana danışılmalıdır.

Menopoz depresyona neden olur mu?

Menopoz tek başına depresyon nedeni değildir, ancak perimenopoz dönemi depresyon riskini artırır. Bir meta-analizde perimenopozdaki kadınlarda risk, menopoz öncesine göre yaklaşık yüzde 40 yüksek bulunmuştur. Daha önce depresyon geçirmiş olmak bu riski daha da artırır.

Menopozdaki unutkanlık bunama belirtisi midir?

Perimenopozda dikkat dağınıklığı ve kelime bulmakta zorlanma sık görülür ve çoğunlukla geçicidir. Uykusuzluk, kaygı ve depresyon bu yakınmaları belirgin biçimde artırabilir. Giderek ağırlaşan ve günlük işleri bozan bir unutkanlık varsa ayrıca değerlendirilmelidir.

Hormon tedavisi ruh hâlini düzeltir mi?

Hormon tedavisi, sıcak basmaları ve gece terlemeleri gibi belirtileri hafifleterek uykuyu ve dolaylı olarak ruh hâlini iyileştirebilir. Ancak depresyon tanısı konmuş bir tablonun tedavisinin yerini tutmaz. Hormon tedavisinin uygunluğuna kadın doğum uzmanı, depresyon tedavisine ise psikiyatrist karar verir.

Menopozdaki ruh hâli değişiklikleri için terapi işe yarar mı?

Evet. Bilişsel davranışçı terapinin menopozla ilişkili depresif belirtileri, uyku sorunlarını ve sıcak basmalarının yarattığı sıkıntıyı azaltabildiği gösterilmiştir. Terapi, ilaç ya da hormon tedavisiyle birlikte veya tek başına uygulanabilir.

Sonuç

Menopoza geçiş, bedenin olduğu kadar ruhun da uyum sağlamak zorunda kaldığı bir dönemdir. Gelip geçen gerginlik ve dalgalanmalar bu sürecin olağan parçasıdır; haftalarca süren çökkünlük, umutsuzluk ve keyif kaybı ise değildir. İkisini ayırt etmek, belirtileri yaşa ya da hormonlara bağlayıp geçiştirmemekle başlar. Doğru değerlendirme ve destekle bu dönem çok daha rahat geçirilebilir.

Sağlıklı günler dilerim.

Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu
Psikiyatrist & Psikoterapist
Doktor Psikiyatri

Kaynakça

Yukarı çık