Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu — Doktor Psikiyatri
0 (252) 614 97 00 WhatsApp [email protected]

Bipolar Bozukluk Neden Geç Tanınır?

Yazan /
Bipolar bozukluk konusunu simgeleyen, bulutlu gökyüzüne açılan geniş bir pencere ve masada duran boş bir defter, yumuşak gün ışığı

Bipolar bozukluk, psikiyatride tanısı en çok gecikebilen hastalıklardan biridir. Pek çok kişi yıllarca “depresyon” tanısıyla izlenir, farklı tedaviler dener, iyileşip yeniden kötüleşir. Tablonun bütünü ancak bir yükselme dönemi fark edildiğinde netleşir. Bu gecikmenin nedeni çoğu zaman ihmal değil, hastalığın kendi doğasıdır. Bu yazıda bipolar bozukluğun neden geç tanındığını ve hangi işaretlerin dikkat gerektirdiğini ele alıyoruz.

Bipolar bozukluk nedir, tabloları nasıl ayırırız?

Bipolar bozukluk, duygudurumun, enerjinin ve etkinlik düzeyinin olağan dalgalanmaların çok ötesinde iniş çıkışlar gösterdiği bir hastalıktır. Bir uçta depresyon, diğer uçta mani ya da onun daha hafif biçimi olan hipomani bulunur. Mani dönemlerinde kişi az uykuyla dinç hisseder, hızlı konuşur, düşünceleri birbirini kovalar, kendine aşırı güvenir, riskli kararlar alabiliyor. Ağır mani, gerçeklikten kopmaya ve hastane tedavisine kadar gidebiliyor. Hipomanide aynı belirtiler daha hafiftir ve en az dört gün sürer. Kişinin işini ve ilişkilerini belirgin biçimde bozmaz.

Mayo Clinic’in de vurguladığı gibi bipolar II bozukluk, bipolar I’in “hafif” biçimi değil, ayrı bir tanıdır: Bu kişilerde ağır depresyon dönemleri ve hipomaniler olur ama hiç tam mani görülmez. Hastalık sıklıkla ergenlik ya da genç erişkinlikte başlar; ortalama başlangıç yaşı yirmili yaşların ortasıdır. Hastalığın türlerine ve belirtilerine “Bipolar Bozukluk” sayfasından da ulaşabilirsiniz.

Tanı ne kadar gecikiyor?

27 çalışmayı ve 9 bini aşkın hastayı kapsayan bir meta-analiz, hastalığın başlangıcı ile uygun tedaviye ulaşılması arasında ortalama 5,8 yıl geçtiğini göstermiştir. ABD’de yürütülen geniş bir hasta derneği anketinde ise katılımcıların yaklaşık üçte ikisi, doğru tanıdan önce en az bir kez başka bir tanı aldığını, en sık da “depresyon” denildiğini bildirmiştir. Bu rakamlar tek tek hekimlerin değil, hastalığın tanınmasındaki yapısal güçlüğün göstergesidir.

Bipolar bozukluk neden çoğu zaman depresyonla başlar?

Bipolar bozukluk birçok kişide ilk olarak bir depresyon dönemiyle kendini gösterir. O anda yükselme dönemi yaşanmamışsa, hekimin önünde tek uçlu depresyondan ayırt edilemeyen bir tablo vardır. Üstelik bipolar bozukluğu olan kişiler hayatlarının çok daha uzun bir bölümünü depresyonda geçirir. Mani ya da hipomani dönemleri kısa ve seyrek olabiliyor. Tanı, tek bir muayenenin “fotoğrafı” ile değil, yıllara yayılan “filmin” bütünüyle konur.

Tek uçlu depresyonBipolar bozuklukta depresyon
Geçmiş dönemlerYükselme dönemi yokHipomani ya da mani dönemleri var (çoğu zaman fark edilmemiş)
Başlangıç yaşıHer yaştaSıklıkla ergenlik ve genç erişkinlik
Aile öyküsüDepresyon olabilirBipolar bozukluk ya da tekrarlayan depresyon sık
Tedaviye yanıtAntidepresanla düzelme beklenirTek başına antidepresanla hızlanma, huzursuzluk, dalgalanma görülebilir

Tabloda sayılan özelliklerden biri bulunması tanı koydurmaz, ama hekimin daha ayrıntılı sormasını gerektirir.

Bipolar bozuklukta hipomani neden fark edilmez?

Hipomani çoğu zaman kişinin kendisine sorun gibi gelmez. Az uykuyla verimli çalışmak, sosyalleşmek, yeni projelere girişmek “nihayet kendime geldim” hissi uyandırabiliyor. İnsanlar hekime genellikle iyi hissettikleri dönemlerde değil, kötü hissettiklerinde başvurur. Bu nedenle muayenede depresyonu anlatır, yükselme dönemleri ise sorulmadıkça akla gelmez. Mayo Clinic’in belirttiği gibi kişiler hastalığın hayatlarını ne kadar etkilediğini çoğu zaman fark etmez. Bu noktada yakınların gözlemleri belirleyicidir: Kişinin kendi “iyi dönemi” saydığı haftaları aile, alışılmadık derecede hızlı, sinirli ya da düşüncesiz olarak hatırlayabiliyor.

Tanıyı başka hangi durumlar karıştırır?

Bipolar bozukluk sıklıkla başka sorunlarla birlikte seyreder. Kaygı bozuklukları, alkol ve madde kullanımı, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB, ADHD) ya da kişilik özellikleri tabloyu gölgeleyebiliyor. Alkol ya da madde kullanımına bağlı duygudurum dalgalanmaları, gerçek bir yükselme dönemiyle karışabiliyor. Ergenlerde ve gençlerde belirtiler üzüntüden çok öfke ve tahammülsüzlük olarak görünebiliyor. Bu da “ergenlik dönemi” ya da “zor bir karakter” yorumlarıyla geçiştirilmesine yol açabiliyor. Tiroid hastalıkları gibi bedensel durumların da dışlanması gerekir.

Bipolar bozuklukta geç tanının bedeli nedir?

Tanı geciktiğinde kişi uygun tedaviye ulaşamadan dönemler tekrarlayabiliyor. Tek uçlu depresyon için uygun olan bazı tedaviler, duygudurum dengeleyici bir koruma olmadan kullanıldığında bipolar bozuklukta hızlı dönem değişimlerine ya da yükselme dönemlerine zemin hazırlayabiliyor. Bu nedenle bipolar bozukluk düşünülen bir kişide tedaviyi farklı planlarız. Yineleyen dönemler iş, aile ve ilişkiler üzerinde iz bırakabiliyor. Bipolar bozuklukta intihar riski de genel topluma göre yüksektir. Erken ve doğru tanı, bu yükün azaltılmasında en önemli adımdır.

Bipolar bozukluk tedavisinde ilaçları genellikle uzun süre kullanmak gerekir ve dozları hekim kontrolünde düzenlenir. Psikiyatrik ilaçlar kendi kendine başlanmamalı, iyi hissedilen bir dönemde de hekime danışmadan bırakılmamalıdır. Ani bırakma yeni bir dönemi tetikleyebiliyor. Psikoterapi, uyku düzeni ve ailenin hastalık hakkında bilgilendirilmesi tedavinin önemli parçalarıdır.

Ne zaman destek almalısınız?

Aşağıdaki durumlarda bir psikiyatristle görüşmek, tablonun bütün olarak değerlendirilmesini sağlar:

  • Tekrarlayan depresyon dönemleri yaşıyorsanız, özellikle ilk dönem ergenlik ya da genç erişkinlikte başladıysa
  • Az uyuduğu hâlde yorulmadığı, aşırı konuştuğu ya da riskli harcamalar yaptığı dönemler olduysa
  • Antidepresan tedavisi sırasında aşırı hareketlilik, huzursuzluk ya da uykusuzluk geliştiyse
  • Ailenizde bipolar bozukluk ya da tekrarlayan ağır depresyon öyküsü varsa
  • Yakınlarınız ruh hâlinizde sizin fark etmediğiniz iniş çıkışlar olduğunu söylüyorsa

Görüşmeye bir yakınınızla gitmek ve geçmiş dönemlerinizi kısaca not etmek tanıyı kolaylaştırır. Fethiye ve Muğla çevresinde yaşayanlar için de değerlendirme, ayrıntılı bir öykü alınan ilk görüşmeyle başlar. Bazen tanı için birkaç görüşme ve dönemlerin bir süre izlenmesi gerekir.

Sık Sorulan Sorular

Bipolar bozukluğun tanısı neden yıllar sürebilir?

Bipolar bozukluk çoğu zaman depresyonla başlar ve yükselme dönemleri kısa, seyrek ya da hafif olabiliyor. Kişi genellikle kötü hissettiğinde hekime başvurduğu için hipomani dönemleri sorulmadıkça gözden kaçabiliyor. Bir meta-analizde hastalık başlangıcı ile uygun tedavi arasında ortalama 5,8 yıl geçtiği bulunmuştur.

Depresyon tanısı almış biri bipolar olabilir mi?

Evet. Bipolar bozukluğu olan kişilerin önemli bir kısmı doğru tanıdan önce depresyon tanısı alır. Geçmişte az uyku, aşırı enerji ve hızlı düşünme dönemleri olduysa bu durum hekimle mutlaka konuşulmalıdır.

Hipomani ile iyi bir ruh hâli arasındaki fark nedir?

Hipomani, en az dört gün süren, kişinin olağan hâlinden belirgin biçimde farklı bir yükselme dönemidir. Az uykuya rağmen yorulmama, hızlı konuşma, dağınık düşünce ve dürtüsel kararlar eşlik eder. Sağlıklı bir iyi ruh hâli ise kişinin karakterine uygundur ve yargısını bozmaz.

Bipolar bozukluk tanısı nasıl konur?

Tanı için tek bir kan testi ya da görüntüleme yöntemi yoktur. Tanı, ayrıntılı psikiyatrik görüşme ve yaşam boyu duygudurum öyküsüyle konur. Yakınlardan alınan bilgiler ve bedensel nedenleri dışlamak için yapılan tetkikler değerlendirmeyi destekler.

Bipolar bozukluğun tedavisi mümkün mü?

Bipolar bozukluk uzun süreli bir hastalıktır ancak uygun tedaviyle dönemler büyük ölçüde kontrol altına alınabilir. Düzenli ilaç tedavisi, psikoterapi ve yaşam düzeninin korunması, yinelemeleri azaltır ve kişinin işlevselliğini sürdürmesine yardımcı olur.

Sonuç

Bipolar bozukluk çoğu zaman geç tanınır. Bu genellikle bir hata değil, hastalığın depresyonla başlaması ve yükselme dönemlerinin kolayca gözden kaçmasının sonucudur. Tekrarlayan depresyonlarda yalnızca bugünü değil geçmişin tamamını konuşmak, ailenin gözlemlerini dinlemek ve şüphe durumunda bir psikiyatrik değerlendirmeye başvurmak, doğru tanıya giden yolu kısaltır. Bipolar bozukluk söz konusu olduğunda da doğru tanı, doğru tedavinin başlangıcıdır.

Sağlıklı günler dilerim.

Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu
Psikiyatrist & Psikoterapist
Doktor Psikiyatri

Kaynakça

Yukarı çık