Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu — Doktor Psikiyatri
0 (252) 614 97 00 WhatsApp [email protected]

Sağlık Kaygısı: İnternette Belirti Aramanın Kısır Döngüsü

Yazan /
Sağlık kaygısı döngüsünü simgeleyen, loş ışıkta masada kapanmış bir telefon, bir fincan çay ve boş bir not defteri

Göğüste kısa bir sızı, birkaç gündür süren göz seğirmesi ya da bir türlü geçmeyen yorgunluk… Telefonu alıp belirtiyi arama kutusuna yazdığınızda ilk sayfada en masum olasılıkla en ağır olasılık çoğu zaman yan yana durur. Oysa sağlık kaygısı olan zihin ağır olanı seçer. Bu yazıda sağlık kaygısının ne olduğunu, internette belirti aramanın kaygıyı neden azaltmak yerine büyüttüğünü ve bu döngüden nasıl çıkılabileceğini anlatıyorum.

Sağlık Kaygısı Nedir, Olağan Endişeden Farkı Ne?

Sağlık kaygısı, ciddi bir hastalığınız olduğu ya da yakında olacağı yönündeki yoğun ve süreğen endişedir. Eski adı hipokondriyazistir; Amerikan Psikiyatri Birliği’nin tanı sisteminde (DSM-5-TR) bugün “hastalık kaygısı bozukluğu” adıyla yer alır. Bedensel belirtilerin kendisinin ön planda olduğu ve yaşamı belirgin biçimde kısıtladığı durumlar ise “bedensel belirti bozukluğu” başlığında değerlendirilir.

Bedene dikkat etmek, yeni bir belirtiyi merak etmek ve gerektiğinde doktora gitmek sağlıklı davranışlardır. Ancak sorun, endişenin orantısız hale gelmesi, muayene ve tetkiklerle yatışmaması ve günlük yaşamı yönetmeye başlamasıdır. Aslında çoğu zaman sıkıntıyı yaratan belirtinin kendisi değil, ona yüklenen anlamdır.

İnternette Belirti Aramak Neden Rahatlatmıyor?

Sağlıkla ilgili tekrarlayan ve giderek daha fazla sıkıntı yaratan çevrimiçi aramalara bilimsel literatürde “siberkondri” deniyor. Yirmi çalışmayı bir araya getiren bir meta-analiz, sağlık kaygısı ile siberkondri arasında güçlü bir ilişki olduğunu gösterdi. Daha yeni bir derleme ise kaygılı kişide internet aramasının bir tür “güvenlik davranışı” gibi işlediğini öne sürüyor: Arada bir rahatlatıyor ve tam da bu yüzden tekrarlanıyor.

Arama motorları sonuçları hastalığın ne kadar sık görüldüğüne göre değil, sayfaların ilgi görme düzeyine göre sıralar. “Baş ağrısı” yazan biri gerilim tipi baş ağrısı ile beyin tümörünü aynı ekranda görür. Kaygılı zihin olasılıkları tartmaz, gözünü en korkutucu olana diker. Üstelik okunan her yeni bilgi bir soruyu kapatırken iki yeni soru açar.

Sağlık Kaygısı: Kısır Döngü Nasıl İşler?

Döngü çoğu zaman şu adımlarla ilerler:

  • Kişi bedeninde sıradan bir duyum fark eder: çarpıntı, karıncalanma, mide guruldaması.
  • Duyum bir tehlike işareti olarak yorumlanır ve kaygı yükselir.
  • Kaygı bedeni harekete geçirir; kalp hızlanır, kaslar gerilir, yeni belirtiler eklenir.
  • Rahatlamak için arama yapar, bedenini yoklar ya da bir yakınına “Sence bir şey var mı?” diye sorar.
  • Kısa bir rahatlama gelir, ama şüphe geri döner ve bir sonraki aramanın zemini hazırlanır.

Uzun süreli izlem çalışmaları bu ilişkinin iki yönlü olduğunu gösteriyor: Sağlık kaygısı aramayı artırıyor, arama da zamanla kaygıyı besliyor.

Hangi Belirtiler Sağlık Kaygısını Düşündürür?

  • Ciddi bir hastalığa yakalandığınız düşüncesiyle sık sık meşgul olmak
  • Normal tetkik sonuçlarına ve hekim güvencesine rağmen rahatlayamamak
  • Bedeni sık sık kontrol etmek: nabız saymak, cildi incelemek, benleri yoklamak
  • Günde defalarca belirti aramak ya da hastalık forumlarında saatler geçirmek
  • Sık sık doktor değiştirmek ya da tersine, kötü haber alma korkusuyla muayeneden kaçmak
  • Hastalık haberlerinden, hastanelerden ya da bazı etkinliklerden uzak durmak

Bu tablo bazen başka bir ruhsal sorunla iç içe geçer. Ani ve yoğun bedensel korku nöbetlerinde panik bozukluk, yaşamın pek çok alanına yayılan endişede yaygın anksiyete bozukluğu, zorlayıcı düşünce ve kontrol ritüellerinde obsesif kompulsif bozukluk ayrıca değerlendirilmelidir. Bu konuların her birini anlatan sayfalara da göz atabilirsiniz. Ağrının uzun sürdüğü durumlar için kronik ağrı ile depresyonun ilişkisini ayrı bir yazıda anlattım. Belirsiz bir felaket beklentisini ise her an kötü bir şey olacakmış gibi hissetmek üzerine yazdığım yazıda ele aldım.

Muayene ve Tahliller Neden Yetmiyor?

Fethiye’deki muayenehanemde en sık duyduğum cümlelerden biri şudur: “Tahlillerim temiz çıktı ama ya bir şeyi atladılarsa?” Güvence almak ilk anda rahatlatır. Ancak sağlık kaygısında bu rahatlama kısa sürer ve her yeni güvencenin etkisi bir öncekinden zayıftır. Yakınların her soruda verdiği güvence de, iyi niyetle verilse bile, döngüyü sürdürebilir.

Elbette bu, tetkiklerin gereksiz olduğu anlamına gelmez. Yeni ya da değişen bir belirtinin önce bir hekim tarafından değerlendirilmesi gerekir. Amaç tıbbi değerlendirmeyi reddetmek değil, aynı soruyu tekrar tekrar sordurmaya iten mekanizmayı fark etmektir.

Sağlık Kaygısı Nasıl Tedavi Edilir?

En güçlü kanıta sahip terapi yöntemi bilişsel davranışçı terapidir (BDT). Bu terapi, kişinin bedensel duyumları nasıl yorumladığını ve kontrol etme ya da güvence arama davranışlarının kaygıyı nasıl sürdürdüğünü inceler. Belirsizliğe katlanmayı adım adım çalışır. Cochrane derlemesi, BDT başta olmak üzere çeşitli psikoterapilerin sağlık kaygısı belirtilerini azalttığını göstermiştir. İngiltere’de hastane polikliniklerinde yürütülen geniş bir randomize çalışmada, 5–10 seanslık uyarlanmış BDT alan hastalarda iyileşme olağan bakıma göre daha belirgin bulunmuş ve fayda yıllar boyunca sürmüştür.

Özellikle depresyon ya da başka bir kaygı bozukluğu eşlik ediyorsa ilaç tedavisi de plana eklenebiliyor. Hangi yaklaşımın uygun olduğuna muayene sonrasında birlikte karar veririz. Psikiyatrik ilaçlar kendi kendine başlanmamalı, doz değiştirilmemeli ve hekime danışmadan bırakılmamalıdır.

Sağlık Kaygısı: Döngüyü Kırmak İçin Neler Yapılabilir?

  • Yeni bir belirtiyi bir kez hekiminize danışın; aynı belirtiyi tekrar tekrar aramayın.
  • Kontrol davranışlarınızı not edin. Günde kaç kez nabız saydığınızı görmek bile örüntüyü görünür kılar.
  • Arama dürtüsü geldiğinde yarım saat bekleyin. Dürtü çoğu zaman kendi kendine zayıflar.
  • Bilgi gerekiyorsa forumlar yerine resmi sağlık kuruluşlarının sayfalarını tercih edin.
  • Uykuya ve harekete özen gösterin. Yorgun beden daha çok duyum üretir, kaygılı zihin bunları yeni kanıt sayar.

Bu adımlar tedavinin yerini tutmaz, ama döngünün nerede döndüğünü görmeye yardım eder.

Sağlık Kaygısı: Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

  • Sağlık endişesi günün önemli bir bölümünü kaplıyorsa
  • Normal sonuçlara rağmen rahatlayamıyor, sürekli yeni tetkik istiyorsanız
  • Korku nedeniyle gerekli muayenelerden kaçıyorsanız
  • İş, uyku, aile ilişkileri ya da sosyal yaşam bu kaygıdan etkileniyorsa
  • Eşlik eden çökkünlük, umutsuzluk ya da panik nöbetleri yaşıyorsanız

Yeni ortaya çıkan, şiddetlenen ya da değişen bedensel belirtiler için önce hekiminize başvurun. Göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da bilinç bulanıklığı gibi acil durumlarda 112’yi arayın.

Sık Sorulan Sorular

Sağlık kaygısını gerçek bir hastalıktan nasıl ayırt edebilirim?

Ancak bu ayrımı kişinin tek başına yapması zordur. Bu yüzden ilk adım belirtinin bir hekim tarafından değerlendirilmesidir. Sağlık kaygısında belirleyici olan, uygun muayene ve tetkiklere rağmen endişenin sürmesi ve yaşamı kısıtlamasıdır. Gerçek bir hastalığı olan kişilerde de ayrıca sağlık kaygısı görülebiliyor.

İnternette belirti aramayı tamamen bırakmalı mıyım?

Amaç bilgiden kaçmak değil, aramanın kaygıyı yatıştırma aracına dönüştüğünü fark etmektir. Yani güvenilir bir kaynaktan bir kez bilgi almak ile aynı belirtiyi günlerce aramak farklı şeylerdir. Aramadan sonra daha çok kaygılanıyorsanız ara vermek yararlı olur.

Sağlık kaygısı geçer mi?

Sağlık kaygısı uzun süreli seyredebilen ve stresli dönemlerde artabilen bir durumdur. Bilişsel davranışçı terapi ile belirtilerin belirgin biçimde azaldığı ve kazanımların yıllarca sürebildiği gösterilmiştir.

Yakınım sürekli hastalık endişesi taşıyorsa nasıl yardım edebilirim?

Her soruda güvence vermek kısa vadede rahatlatsa da döngüyü sürdürebiliyor. Endişesini küçümsemeden dinlemek ve bir ruh sağlığı uzmanına başvurmasını desteklemek daha yararlıdır.

Sağlık kaygısı için psikiyatriste mi, psikoloğa mı başvurmalıyım?

Belirtilerin şiddeti, eşlik eden depresyon ya da panik ve ilaç gereksinimi değerlendirilecekse psikiyatrik muayene iyi bir başlangıçtır. Tedavinin temelini oluşturan bilişsel davranışçı terapi, bu alanda eğitimli bir psikiyatrist ya da psikolog tarafından uygulanabilir.

Sonuç

Bedeni dinlemek değerlidir; onu durmadan sorgulamak ise yorucu bir nöbete dönüşebiliyor. Her yeni arama kesinlik vaat eder. Ama sağlık kaygısının asıl sorunu bilgi eksikliği değil, belirsizliğe tahammülsüzlüktür. Sağlık kaygısı tanınabilen ve tedavi edilebilen bir durumdur. Sonuçta döngünün adını koymak, onu kırmayı kolaylaştırır.

Sağlıklı günler dilerim.

Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu
Psikiyatrist & Psikoterapist
Doktor Psikiyatri

Kaynakça

Yukarı çık