Ruhsal bir zorlanma yaşadığında birçok kişi için psikiyatrist ile psikolog farkı belirsizdir ve şu soru gündeme gelir:
“Ben psikiyatriste mi gitmeliyim, psikoloğa mı?”
“Psikiyatrist mi, psikolog mu?” sorusu oldukça doğaldır. Çünkü günlük dilde “psikiyatrist”, “psikolog”, “psikoterapist” ve “danışman” kavramları sık sık birbirine karıştırılır. Oysa bu alanların eğitimleri, yetkileri ve çalışma biçimleri birbirinden farklıdır. Türkiye Psikiyatri Derneği de toplumda psikolog ve psikiyatri hekimi kavramlarının sık karıştırıldığını, ruh sağlığı hizmetlerinin ise ekip çalışması içinde yürütülmesi gerektiğini belirtir.
Bu yazının amacı, hangi durumda kime başvurmanın daha uygun olabileceğini sade ve anlaşılır biçimde açıklamaktır. Burada amaç, psikiyatrist ile psikolog farkı üzerinden iki mesleği karşı karşıya koymak değildir. Tam tersine, ruh sağlığı alanında doğru kişiye, doğru zamanda başvurmayı kolaylaştırmaktır.
Psikiyatrist Kimdir?
Psikiyatrist, tıp fakültesini bitirdikten sonra ruh sağlığı ve hastalıkları alanında uzmanlık eğitimi almış hekimdir. Yani psikiyatrist bir doktordur.
Psikiyatristler ruhsal belirtileri biyolojik, psikolojik ve sosyal yönleriyle değerlendirir. Depresyon, anksiyete bozuklukları, panik bozukluk, obsesif kompulsif bozukluk, bipolar bozukluk, şizofreni, erişkin DEHB, uyku bozuklukları ve bağımlılık gibi ruhsal durumların tanı ve tedavisinde görev alırlar.
Psikiyatristin en önemli özelliklerinden biri, ruhsal belirtilerin arkasında bedensel bir neden olup olmadığını da değerlendirebilmesidir. Örneğin tiroit hastalıkları, vitamin eksiklikleri, bazı nörolojik hastalıklar, hormonal sorunlar, ilaç yan etkileri veya madde kullanımı ruhsal belirtilere benzeyen tablolar oluşturabiliyor.
Psikiyatrist, gerekli gördüğünde ilaç tedavisi düzenleyebiliyor, tıbbi değerlendirme yapabiliyor, psikoterapi uygulayabiliyor veya kişiyi uygun başka bir uzmana yönlendirebiliyor. Psikiyatristler hekim oldukları için ilaç reçete etme yetkisine sahiptir. Psikologlar ise hekim olmadıkları için ilaç yazma yetkisine sahip değildir.
Psikolog Kimdir?
Psikolog, üniversitelerin psikoloji bölümünden mezun olan uzmandır. Psikoloji; insan davranışlarını, düşünce süreçlerini, duyguları, gelişimi, öğrenmeyi ve ilişkileri inceleyen bir bilim alanıdır.
Psikologlar ruhsal, duygusal ve davranışsal zorlukların anlaşılmasında ve psikolojik destek süreçlerinde önemli rol oynarlar. Klinik psikoloji alanında yüksek lisans yapmış ve psikoterapi eğitimi almış psikologlar, belirli terapi yaklaşımlarıyla danışanlarla çalışabiliyor.
Psikologların çalışma alanları; kaygı, stres, ilişki sorunları, sınır koyma güçlüğü, öz güven sorunları, yas, yaşam değişiklikleri, davranışsal sorunlar ve kişisel farkındalık gibi konuları içerebiliyor.
Ancak psikologlar tıp doktoru değildir. Bu nedenle tıbbi tanı koyma, ilaç reçete etme veya bedensel hastalıklarla ilişkili tıbbi değerlendirme yapma yetkileri yoktur. İlaç tedavisi gerekip gerekmediği veya belirtilerin tıbbi yönüyle ilgili değerlendirme gerektiğinde psikiyatrist görüşü önemlidir.
Psikiyatrist ile Psikolog Farkı Nedir?
Aslında psikiyatrist ile psikolog farkı, en temel düzeyde eğitim ve yetki alanından kaynaklanır.
Psikiyatrist, tıp eğitimi almış ve ruh sağlığı hastalıkları alanında uzmanlaşmış hekimdir. Tanı koyabiliyor, ilaç tedavisi düzenleyebiliyor, tıbbi değerlendirme yapabiliyor ve psikoterapi uygulayabiliyor.
Psikolog, Fen Edebiyat fakültesinin psikoloji bölümünde eğitim almış uzmandır. Uygun eğitimleri varsa psikolojik değerlendirme, danışmanlık ve psikoterapi süreçlerinde çalışabiliyor. Ancak ilaç yazamaz ve tıbbi tedavi düzenleyemez.
Bu fark, birinin diğerinden daha değerli olduğu anlamına gelmez. Sadece görev alanlarının farklı olduğunu gösterir. Yine de psikiyatrist ile psikolog farkı, iki mesleği birbirinden koparmaz. Ruh sağlığı alanında birçok durumda birlikte çalışabilirler.
Psikiyatriste Ne Zaman Başvurmalıyım?
Bazı belirtiler psikiyatrik değerlendirmeyi özellikle gerekli hale getirebiliyor. Çünkü bu durumlarda yalnızca psikolojik destek değil, tanısal değerlendirme, tıbbi inceleme ve gerektiğinde ilaç tedavisi de gündeme gelebiliyor.
Aşağıdaki durumlarda öncelikle bir psikiyatri uzmanına başvurmak uygun olabiliyor:
- Uzun süren çökkünlük, isteksizlik veya hayattan zevk alamama varsa
- Panik ataklar yaşanıyorsa
- Yoğun kaygı günlük yaşamı belirgin etkiliyorsa
- Uyku ve iştah belirgin bozulduysa
- Takıntılı düşünceler ve tekrarlayıcı davranışlar varsa
- Dikkat dağınıklığı, unutkanlık ve erteleme hayatı aksatıyorsa
- Öfke patlamaları veya dürtü kontrol sorunları varsa
- Alkol, madde veya kumar kullanımı kontrol edilemiyorsa
- Gerçeklikten kopma, ses duyma, şüphecilik veya dağınık düşünceler varsa
- Bipolar bozukluk şüphesi, taşkınlık, aşırı enerji, uykusuzlukla birlikte hızlanma varsa
- Kendine zarar verme düşünceleri varsa
- İntihar düşünceleri, umutsuzluk veya yaşamı sürdürmekte zorlanma varsa
- Daha önce psikiyatrik ilaç kullanılmışsa ve yeniden değerlendirme gerekiyorsa
- Belirtilerin bedensel bir hastalıkla ilişkili olabileceği düşünülüyorsa
Özellikle kendine zarar verme veya intihar düşüncesi varsa beklemeden acil yardım alınmalıdır. Bu durumda en yakın acil servise başvurmak veya 112 Acil Çağrı Merkezi ile iletişime geçmek gerekir.
Psikoloğa Ne Zaman Başvurabilirim?
Bazı durumlarda kişi belirgin bir psikiyatrik hastalık tablosundan çok yaşam zorlukları, ilişkisel sorunlar veya kişisel farkındalık alanlarında destek arıyor olabiliyor. Bu durumlarda psikolog desteği yararlı olabiliyor.
Aşağıdaki durumlarda psikologla görüşmek uygun olabiliyor:
- Stresle baş etmekte zorlanıyorsanız
- İlişki sorunları yaşıyorsanız
- Sınır koymakta zorlanıyorsanız
- Hayır diyememe, aşırı uyum sağlama veya suçluluk duygusu varsa
- Özgüven ve kendilik değeriyle ilgili sorunlar yaşıyorsanız
- Yas, ayrılık veya yaşam değişiklikleriyle baş etmeye çalışıyorsanız
- Duygularınızı anlamakta zorlanıyorsanız
- Kendinizi daha iyi tanımak istiyorsanız
- İletişim becerilerinizi geliştirmek istiyorsanız
- Aile veya çift ilişkilerinde destek arıyorsanız
- Uzun süredir tekrar eden ilişki döngülerinizi anlamak istiyorsanız
Ancak psikologla görüşme sürecinde belirtiler daha ağır görünürse, ilaç tedavisi ihtiyacı ortaya çıkarsa veya tıbbi değerlendirme gerekirse psikiyatri uzmanına yönlendirme yapılması uygun olur.
Psikoterapiyi Kim Yapar?
Psikoterapi, belirli bir eğitim ve yöntem gerektiren profesyonel bir ruhsal destek sürecidir. Psikoterapiyi, bu alanda yetkin eğitim almış psikiyatristler ve klinik psikologlar uygulayabiliyor.
Burada önemli nokta şudur:
Her psikiyatrist otomatik olarak her terapi yöntemini uygulamaz. Her psikolog da otomatik olarak psikoterapist değildir.
Psikoterapi uygulayan kişinin aldığı eğitim, süpervizyon, etik ilkelere bağlılığı ve çalışma alanı önemlidir.
Psikoterapi; bilişsel davranışçı terapi, psikodinamik terapi, şema terapi, EMDR, aile terapisi, çift terapisi ve diğer yöntemleri içerebiliyor. Hangi yöntemin uygun olduğu kişinin yaşadığı soruna, belirtilerin şiddetine ve terapistin uzmanlık alanına göre değişir. Farklı terapi türlerine genel bir bakış için NHS’in konuşma terapileri rehberine göz atabilirsiniz.
İlaç Tedavisi Gerekirse Ne Olur?
İlaç tedavisi yalnızca psikiyatrist tarafından değerlendirilir ve düzenlenir. Psikolog ilaç yazamaz.
İlaç tedavisi, kişinin “zayıf” olduğu anlamına gelmez. Bazı ruhsal durumlarda beyin kimyası, uyku, kaygı sistemi, duygu durum, dikkat ve dürtü kontrolü belirgin şekilde etkilenebiliyor. Bu durumlarda ilaç tedavisi kişinin işlevselliğini artırabiliyor ve psikoterapi sürecinden daha iyi yararlanmasına yardımcı olabiliyor.
Ancak her psikiyatrik başvuruda ilaç başlanması gerekmez. Psikiyatrist değerlendirmesi sonucunda bazen psikoterapi, yaşam düzenlemeleri, uyku düzeni, stres yönetimi veya takip önerilebiliyor. Bazen de ilaç tedavisi ve psikoterapi birlikte planlanır.
Psikiyatrist İlaç Dışında Ne Yapar?
Toplumda bazen psikiyatristin yalnızca ilaç yazdığı düşünülür. Bu doğru değildir. Psikiyatrist ruhsal belirtileri tıbbi ve psikolojik açıdan değerlendirir.
Psikiyatrist görüşmesinde şu alanlar ele alınabiliyor:
- Belirtilerin ne zamandır sürdüğü
- Belirtilerin günlük yaşamı ne kadar etkilediği
- Depresyon, kaygı, takıntı, dikkat ve uyku belirtileri
- Geçmiş psikiyatrik öykü
- Ailede ruhsal hastalık öyküsü
- Kullanılan ilaçlar
- Bedensel hastalıklar
- Alkol, madde veya kumar kullanımı
- Yaşam olayları ve stres faktörleri
- İlişkiler, iş ve aile düzeni
- Gerekirse psikoterapi ihtiyacı
Bu değerlendirme sonucunda kişiye en uygun yol belirlenir. Bazı durumlarda psikiyatrist tedaviyi kendisi yürütür. Bazı durumlarda psikolog, nörolog, dahiliye uzmanı veya başka bir sağlık profesyoneliyle iş birliği önerilebiliyor..
Psikiyatrist mi, Psikolog mu? Basit Bir Yol Haritası
Psikiyatrist ile psikolog farkı netleştikten sonra hâlâ karar vermekte zorlanan kişiler için şu pratik yol haritası yardımcı olabiliyor:
Eğer belirtiler ağırsa, günlük yaşam belirgin etkilenmişse, uyku-iştah bozulmuşsa, panik ataklar varsa, takıntılar yoğunsa, dikkat sorunları işlevi bozuyorsa, ilaç ihtimali merak ediliyorsa veya tanı değerlendirmesi gerekiyorsa psikiyatrist ile başlamak daha uygun olabilir.
Daha çok ilişki sorunları, stres yönetimi, kendini tanıma, sınır koyma, yaşam değişiklikleri, iletişim sorunları veya kişisel farkındalık alanlarında çalışmak istiyorsanız psikolog ile başlamak uygun olabiliyor.
Eğer emin değilseniz, psikiyatrist değerlendirmesi başlangıç için güvenli bir yol olabiliyor. Çünkü psikiyatrist hem tıbbi hem psikiyatrik değerlendirme yapabiliyor ve gerekirse kişiyi psikoterapi için uygun uzmana yönlendirebiliyor.
İlk Görüşmede Ne Anlatmalıyım?
İlk görüşmeye giderken her şeyi kusursuz anlatmanız gerekmez. Zaten uzmanın görevi doğru sorularla durumu anlamaya çalışmaktır.
Yine de şu başlıkları düşünmek yararlı olabiliyor:
- Ne zamandır zorlanıyorum?
- En çok hangi belirti beni rahatsız ediyor?
- Günlük hayatım nasıl etkileniyor?
- Uyku, iştah ve enerji düzeyim nasıl?
- İş, aile ve sosyal yaşamımda değişiklik var mı?
- Daha önce psikolojik veya psikiyatrik destek aldım mı?
- Daha önce ilaç kullandım mı?
- Ailemde ruhsal hastalık öyküsü var mı?
- Kendime zarar verme veya yaşamı sürdürmekte zorlanma düşüncem var mı?
- Bu görüşmeden beklentim ne?
Bu bilgiler, doğru değerlendirme ve uygun yönlendirme açısından önemlidir.
Psikiyatriste Gitmek “Ağır Hasta” Olduğum Anlamına Gelir mi?
Hayır. Psikiyatriste başvurmak, kişinin mutlaka ağır bir ruhsal hastalığı olduğu anlamına gelmez. İnsanlar depresyon, kaygı, panik atak, uykusuzluk, dikkat sorunları, takıntılar, tükenmişlik, yas, ilişki sorunları ve yaşam krizleri gibi birçok nedenle psikiyatriste başvurabiliyor.
Ruhsal belirtiler de bedensel belirtiler gibi değerlendirilmelidir. Nasıl uzun süren çarpıntı, ağrı veya nefes darlığı için hekime başvurmak doğalsa; uzun süren kaygı, çökkünlük, uykusuzluk veya takıntılar için psikiyatri uzmanına başvurmak da doğaldır. Tanı kavramının ne anlama geldiğini merak ediyorsanız psikiyatrik tanının bir etiket mi yoksa yol haritası mı olduğunu ayrı bir yazıda ele aldım.
Psikoloğa Gitmek “Sadece Konuşmak” mıdır?
Hayır. Nitelikli psikolojik destek yalnızca sohbet etmek değildir. Psikoterapi, belirli bir çerçeve, yöntem, hedef ve etik ilkeler içinde yürütülen profesyonel bir süreçtir.
Kişi terapi sürecinde düşünce kalıplarını, duygusal tepkilerini, ilişki döngülerini, sınırlarını, geçmiş deneyimlerinin bugünkü etkilerini ve davranış örüntülerini daha iyi anlayabiliyor.
Ancak psikoterapinin etkili olabilmesi için terapiyi yürüten kişinin uygun eğitim ve yetkinliğe sahip olması önemlidir.
Psikiyatrist ve Psikolog Birlikte Çalışabiliyor mu?
Evet. Birçok durumda en uygun yaklaşım psikiyatrist ve psikoloğun birlikte çalışmasıdır.
Örneğin kişi depresyon nedeniyle ilaç tedavisi alırken aynı zamanda psikoterapi desteği görebiliyor. Ya da panik bozuklukta psikiyatrist belirtileri değerlendirirken, psikolog bilişsel davranışçı terapi sürecini yürütebiliyor.
Bu iş birliği kişinin hem biyolojik hem psikolojik hem de sosyal yönlerinin birlikte ele alınmasını sağlar.
Ruh sağlığı alanında önemli olan “tek bir doğru meslek” seçmek değil, kişinin ihtiyacına uygun destek planını oluşturmaktır.
Psikiyatrist mi, Psikolog mu: Ruhsal Destek Ararken Nelere Dikkat Edilmeli?
Fethiye ve Muğla çevresinde psikiyatrik veya psikolojik destek arayan kişiler için en önemli nokta, başvurulan uzmanın eğitimini, yetkinliğini ve çalışma alanını doğru değerlendirmektir.
Şu sorular yardımcı olabiliyor:
- Başvurduğum kişi psikiyatrist mi, psikolog mu?
- Tıp doktoru mu, psikoloji mezunu mu?
- Psikoterapi uyguluyorsa hangi eğitimleri almış?
- İlaç tedavisi ihtiyacımı değerlendirebiliyor mu?
- Gerekirse başka bir uzmana yönlendirme yapıyor mu?
- Görüşmeler etik ve profesyonel bir çerçevede mi yürütülüyor?
- Bana tanı ve tedavi konusunda gerçekçi bilgi veriyor mu?
Ruh sağlığı alanında güven, açıklık ve doğru yönlendirme çok önemlidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Psikiyatrist mi psikolog mu daha iyi?
Bu soru doğru bir karşılaştırma değildir. Psikiyatrist ve psikolog farklı eğitimlerden gelen, farklı yetki ve çalışma alanlarına sahip ruh sağlığı profesyonelleridir. Hangisinin uygun olduğu kişinin ihtiyacına göre değişir.
Psikolog ilaç yazabilir mi?
Hayır. Psikologlar tıp doktoru değildir ve ilaç yazma yetkileri yoktur. İlaç tedavisi psikiyatrist tarafından değerlendirilir ve düzenlenir.
Psikiyatrist terapi yapar mı?
Evet, psikoterapi eğitimi almış psikiyatristler terapi yapabiliyor. Ancak her psikiyatristin çalışma biçimi farklı olabiliyor. Bazı psikiyatristler daha çok tanı ve ilaç tedavisiyle, bazıları ise psikoterapiyle de çalışır.
Önce psikoloğa gidip sonra psikiyatriste geçebilir miyim?
Evet. Psikolog görüşmeleri sırasında ilaç tedavisi veya tıbbi değerlendirme ihtiyacı görülürse psikiyatri uzmanına yönlendirme yapılabiliyor.
Önce psikiyatriste gidip sonra psikoloğa yönlendirilebilir miyim?
Evet. Psikiyatrist değerlendirme sonrasında psikoterapi ihtiyacı olduğunu düşünürse kişiyi uygun bir psikoloğa veya psikoterapiste yönlendirebiliyor.
İlaç kullanmak istemiyorsam yine de psikiyatriste gidebilir miyim?
Evet. Psikiyatriste gitmek mutlaka ilaç başlanacağı anlamına gelmez. Psikiyatrist değerlendirme yapar; ilaç, psikoterapi, yaşam düzenlemeleri veya takip gibi seçenekleri kişinin durumuna göre ele alır.
Psikiyatriste gitmek ciddi hasta olduğum anlamına gelir mi?
Hayır. Psikiyatriste başvurmak yalnızca ruhsal belirtilerin profesyonelce değerlendirilmesi anlamına gelir. Kaygı, depresyon, uykusuzluk, dikkat sorunları, panik atak, takıntılar ve tükenmişlik gibi birçok nedenle psikiyatriste başvurulabiliyor.
Sonuç
Ruhsal destek ararken “Psikiyatrist mi, psikolog mu?” sorusu çok anlaşılır bir sorudur. Psikiyatrist ile psikolog farkı netleşince doğru kapıyı çalmak kolaylaşır. Genel olarak psikiyatrist, ruhsal belirtileri tıbbi ve psikiyatrik açıdan değerlendiren, tanı koyabilen ve ilaç tedavisi düzenleyebilen hekimdir. Psikolog ise psikolojik destek, değerlendirme ve uygun eğitimleri varsa psikoterapi alanında çalışan ruh sağlığı uzmanıdır.
Belirtiler ağırsa, günlük yaşam belirgin etkilenmişse, ilaç tedavisi ihtimali varsa, tanı değerlendirmesi gerekiyorsa veya bedensel nedenlerin dışlanması önemliyse psikiyatrist ile başlamak uygun olabiliyor.
Daha çok ilişki sorunları, stres, sınır koyma, kendini tanıma, yaşam değişiklikleri veya psikoterapi ihtiyacı ön plandaysa psikolog desteği uygun olabiliyor.
En doğru yol, kişinin ihtiyacına göre şekillenir. Bazen psikiyatrist, bazen psikolog, bazen de her ikisinin birlikte çalışması en uygun yaklaşım olabiliyor.
Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu
Psikiyatrist & Psikoterapist
Doktor Psikiyatri