Bir kitabın birkaç sayfasından sonra elin telefona gitmesi… Uzun bir filmi “hızlandırarak” izleme isteği… On beş saniyelik videolar arasında bir saati nasıl geçirdiğini fark etmemek… Birçok kişi bana “Eskiden böyle değildim, dikkatim kısaldı” diyor. Bu his gerçek, ama nedeni sanıldığı kadar basit değil. Bu yazıda kısa videoların ve sürekli kaydırmanın dikkat üzerindeki etkisini ele alıyorum. Bilimin bu konuda gerçekte ne bildiğini ve ne bilmediğini anlatmak istiyorum. Son olarak dikkatinizi geri getirmek için neler yapabileceğinizi paylaşacağım.
“Japon balığından kısa dikkat” iddiası doğru mu?
İnsan dikkatinin birkaç saniyeye indiği ve japon balığının bile gerisinde kaldığı iddiası yıllardır dolaşıyor. Bu iddia sağlam bir bilimsel araştırmaya dayanmıyor. Dikkat, tek bir sayıyla ölçebileceğimiz sabit bir süre değildir. Kişinin yorgunluğuna, ilgisine, ortamına ve yaptığı işin niteliğine göre değişir.
Aynı kişi sıkıcı bir raporda dakikalar içinde dağılırken sevdiği bir romanı saatlerce okuyabiliyor. Bu yüzden asıl soru “dikkat kaç saniye?” olmamalı. Asıl soru şu: “Dikkatimizi istediğimiz yerde tutma becerimiz nasıl değişiyor?”
Araştırmalar ne söylüyor?
Psychological Bulletin dergisi 2025 yılında geniş bir meta-analize yer verdi. Üstelik bu analiz, yaklaşık 100 bin katılımcıyı kapsayan 71 çalışmayı bir araya getirdi. Sonuçlara göre kısa video kullanımı arttıkça dikkat ve dürtü kontrolü puanları daha düşük çıktı. Dürtü kontrolü, bir isteği erteleyebilme ya da durdurabilme becerisidir. Bu ilişki diğer bilişsel alanlara göre daha belirgin çıktı.
Ancak önemli bir sınırlılık var: Çalışmaların çoğu, verileri tek bir zaman noktasında toplayan kesitsel araştırmalar. Yani kısa videoların dikkati bozduğunu kesin olarak söyleyemiyoruz. Tersi de mümkün. Dikkat sorunu, kaygısı ya da depresyonu olan kişilerin bu uygulamalara daha fazla yönelmesi olasıdır. Aslında gerçek muhtemelen iki yönlü bir döngüdür.
Önemli olan süre mi, kontrol kaybı mı?
Aynı meta-analizin dikkat çekici bulgularından biri bağımlılık ölçekleriyle ilgilidir. Bu ölçekler aslında kontrol edilemeyen ve bırakılamayan kullanımı değerlendirir. Böyle bir kullanım, yalnızca harcanan süreye göre daha olumsuz sonuçlarla ilişkiliydi. Başka bir deyişle sorun, kaç dakika izlendiğinden çok, kişinin izlemeyi bırakıp bırakamadığıdır.
Bir yanda planlayarak, bilinçli seçerek ve istediğinde bırakarak video izleyen biri var. Öte yandan istemediği hâlde kendini tekrar tekrar ekranda bulan biri. İkisi arasında önemli bir fark vardır. İkincisinde yalnızca zaman değil, öz-denetim duygusu da zarar görür.
Beyin gerçekten değişiyor mu?
Yakın zamanda World Psychiatry dergisinde yayımlanan kapsamlı bir derleme bu konuda bir görüş öne sürüyor. Buna göre sürekli akan çevrimiçi içerik, dikkati aynı anda birçok kaynağa bölmeye teşvik ediyor. Bu da uzun süre tek bir işe odaklanma becerisini zayıflatabiliyor. Yazarlara göre internet kullanımının dikkat üzerinde hem kısa süreli hem de daha kalıcı etkileri olası. Ancak yazarlar bu konudaki kanıtların henüz sınırlı olduğunu da vurguluyor.
Kısa videoların çekiciliği, beynin ödül sistemiyle yakından ilişkilidir. Çünkü her kaydırma yeni ve öngörülemeyen bir uyaran vaat eder. Bu belirsizlik de “bir tane daha” isteğini besler. Bu öngörülemeyen ödül döngüsü, dikkat ve dürtü kontrolünü zamanla zorlaştırabiliyor.
Aynı anda birçok ekran dikkati nasıl etkiler?
Televizyon açıkken telefona bakmak, mesajlaşırken bir yandan çalışmak artık çok yaygın. Bu konudaki araştırmaları bir derleme özetliyor. Buna göre birden fazla medyayı aynı anda yoğun kullanan kişilerde dikkat kopmaları ve unutkanlık daha sıktır. Burada da neden-sonuç ilişkisi kesin değil, ama tablo tutarlı.
İnsan zihni aslında aynı anda iki işi yapmaz; işler arasında hızla geçiş yapar. Her geçişin küçük bir bedeli vardır ve bu bedel gün boyunca birikir. Akşam “hiçbir şey yapmadım ama çok yoruldum” hissi çoğu zaman buradan gelir.
Gece kaydırmanın dikkate etkisi nedir?
Kısa videoların dikkate en somut zararlarından biri dolaylıdır: uykuyu çalmak. Yatakta “birkaç dakika” diye başlayan kaydırma, uykuyu geciktirir ve kısaltır. Uykusuzluğun etkilerini bir meta-analiz incelemiştir. Buna göre en çok etkilenen beceri sürdürülen dikkattir, yani uzun süre bir işe odaklanabilme.
Bu yüzden dikkat yakınmasıyla gelen birine ilk sorduğum sorulardan biri, telefonu kaçta bıraktığıdır. Bazen dikkati iyileştiren şey yeni bir alışkanlık değil, telefonu yatak odasının dışında bırakmaktır.
Dikkati yeniden kazanmanın yolları neler?
Amaç teknolojiden kaçmak değil, kontrolü geri almaktır. Bildirimleri azaltmak ve kısa video uygulamalarını ana ekrandan kaldırmak işe yarayan adımlardır. Belirli saatlerde telefonu başka bir odaya koymak da yardımcı olur. Kitap okumaya kısa sürelerle yeniden başlamak da öyle. Dikkat de bir kas gibi çalışır: Uzun metinlere, sessizliğe ve sıkılmaya yavaş yavaş yeniden alışır.
Doğayla iç içe zamanlar da küçük bir avantaj sağlar. Ekransız yürüyüşler ya da açık havada telefonsuz geçen bir saat buna örnektir. Bunlar, zihnin dağınık uyaranlardan dinlenmesi için iyi fırsatlardır. Değişimi birkaç günde değil, birkaç haftada hissedersiniz.
Ne zaman profesyonel destek almalısınız?
Telefon ya da kısa video kullanımını azaltmak isteyip defalarca başaramıyorsanız bir uzmanla görüşmek yararlı olur. Kullanım işinizi, uykunuzu, ilişkilerinizi ya da derslerinizi belirgin biçimde etkiliyorsa da bu geçerlidir. Dikkat sorunu ekran dışındaki her alanda da sürüyorsa altta başka bir neden yatması olasıdır. “Odaklanamıyorum: Dikkat Sorununun Altında Neler Olabilir?” yazım bu nedenleri ele alıyor.
Kaygı, depresyon ya da dikkat eksikliği gibi durumlar ekran kullanımını artırabiliyor. Bu yüzden bu durumlar tedavi edildiğinde kullanım da çoğu zaman kendiliğinden azalır. Dikkatinizi artırmak için duyduğunuz bir ilacı reçetesiz ve hekim değerlendirmesi olmadan kullanmayın. Kullandığınız bir ilacı da kendi kendinize bırakmayın.
Sık Sorulan Sorular
Kısa videolar dikkat süresini kısaltır mı?
Araştırmalar yoğun kısa video kullanımının daha zayıf dikkat ve dürtü kontrolüyle ilişkili olduğunu gösteriyor. Ancak çalışmaların çoğu kesitsel olduğu için neden-sonuç ilişkisi kesin değildir. Dikkat sorunu olan kişilerin de bu içeriklere daha fazla yönelmesi mümkündür.
İnsanın dikkat süresi gerçekten japon balığından kısa mı?
Hayır. Bu iddianın arkasında sağlam bir bilimsel araştırma yoktur. Dikkat sabit bir süre değildir; kişinin ilgisine, yorgunluğuna ve yaptığı işe göre değişir.
Günde ne kadar ekran süresi zararlıdır?
Herkes için geçerli tek bir sınır yoktur. Araştırmalar, harcanan süreden çok kullanımın kontrol edilememesinin olumsuz sonuçlarla ilişkili olduğunu gösteriyor. İstediğinizde bırakamıyorsanız ve kullanım hayatınızı aksatıyorsa süre ne olursa olsun dikkat etmek gerekir.
Gece telefon kullanmak dikkati etkiler mi?
Evet, özellikle uykuyu geciktirip kısalttığı için. Uykusuzluk, uzun süre odaklanabilme becerisini en çok etkileyen etkenlerden biridir.
Azalan dikkatin geri gelmesi mümkün mü?
Çoğu durumda evet. Bildirimleri azaltmak, ekransız zamanlar oluşturmak ve uykuyu düzenlemek ilk adımlardır. Ardından uzun metinlere kademeli olarak geri dönebilirsiniz. Bu adımlar birkaç hafta içinde fark yaratabiliyor. Yine de dikkat sorunu bu adımlara rağmen sürüyorsa bir uzmana başvurulmalıdır.
Sonuç
Dikkatimizin kısaldığı hissi tamamen yanlış değil, ama hikâyenin tamamı da değil. Bilim, kısa videoların dikkatle ilişkili olduğunu gösteriyor. Ancak belirleyici olan izlenen dakikalardan çok, kontrolü kimin elinde tuttuğudur. Dikkat kaybolmuş bir yetenek değildir. Sessizliğe, sıkılmaya ve uykuya yeniden alan açtığınızda çoğu zaman geri gelir. Sağlıklı günler dilerim.
Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu
Psikiyatrist & Psikoterapist
Doktor Psikiyatri
Kaynakça
Nguyen L, et al. Feeds, feelings, and focus: A systematic review and meta-analysis examining the cognitive and mental health correlates of short-form video use. Psychological Bulletin. 2025;151(9):1125–1146. https://doi.org/10.1037/bul0000498
Firth J, Torous J, Stubbs B, et al. The “online brain”: how the Internet may be changing our cognition. World Psychiatry. 2019;18(2):119–129. https://doi.org/10.1002/wps.20617
Uncapher MR, Wagner AD. Minds and brains of media multitaskers: Current findings and future directions. Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS). 2018;115(40):9889–9896. https://doi.org/10.1073/pnas.1611612115
Lim J, Dinges DF. A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables. Psychological Bulletin. 2010;136(3):375–389. https://doi.org/10.1037/a0018883
American Psychiatric Association (APA). Is Internet Use Changing Our Brains? https://www.psychiatry.org/news-room/apa-blogs/is-internet-use-changing-our-brains