Anahtarı nereye koyduğunu hatırlayamamak, bir tanıdığın adını dilinin ucunda bırakmak ya da markete neden girdiğini unutmak… Bu anlar çoğumuzu ürkütür. İnsanın aklına ilk gelen soru da “Bunamaya mı başlıyorum?” sorusudur. Oysa unutkanlık çoğu zaman yorgunluk, stres, uykusuzluk ya da dikkat dağınıklığıyla ilgilidir. Üstelik bunlar, tedavisi mümkün nedenlerdir. Ancak bazı unutkanlıklar gerçekten değerlendirilmeyi hak eder. Bu yazıda hangi unutkanlığın olağan, hangisinin dikkat isteyen bir işaret olduğunu anlatmak istiyorum. Ayrıca bu ayrımı nasıl yaptığımızı da aktaracağım.
Yaşla birlikte biraz unutkan olmak normal midir?
Evet, bir ölçüde normaldir. Yaş ilerledikçe yeni bilgiyi öğrenmek biraz daha uzun sürer ve isimler daha geç gelir. Ayrıca liste ve not kullanma ihtiyacı artar. Bu değişiklikler hafiftir ve kişi unuttuğunu çoğu zaman sonradan hatırlar. Ayrıca bu değişiklikler kişinin günlük hayatını, işini ve sosyal ilişkilerini sürdürmesine engel olmaz.
Dünya Sağlık Örgütü’nün vurguladığı gibi demans ileri yaşta daha sıktır. Yine de yaşlanmanın kaçınılmaz bir parçası değildir. Bu nedenle “yaşı geldi, unutması doğal” diye her değişikliği geçiştirmek doğru olmaz.
Hangi unutkanlık dikkat ister?
Kaygı verici olan, unutkanlığın kendisinden çok günlük hayatı bozmasıdır. Örneğin aynı soruyu kısa aralıklarla tekrar tekrar sormak bu işaretlerdendir. Aynı şekilde çok bilinen kelimeleri bulamamak da bir işarettir. Yıllardır yapılan bir işi (fatura ödemek, yemek yapmak, telefonu kullanmak) yapamaz hâle gelmek de dikkat ister. Bilinen bir yolda kaybolmak ve eşyaları alışılmadık yerlere koymak da bu listededir.
Bazen ilk değişiklik bellekte değil kişilikte ortaya çıkar. Örneğin kişi içine kapanır ve eskiden sevdiği uğraşları bırakır. Öfkesi ya da kaygısı da kolayca yükselir. Bir başka önemli ipucu da şudur: Unutkanlığı çoğu zaman kişinin kendisinden önce yakınları fark eder.
Genç yaşta unutkanlığın nedenleri neler?
Kırklı yaşlarından önce “hafızam çok kötüleşti” diyen kişilerin büyük çoğunluğunda sorun bellekten çok dikkattedir. Bilgiyi kaydetmek için önce ona dikkat vermek gerekir. Dikkat başka yerdeyken kaydedilmemiş bir bilgiyi sonradan hatırlayamayız. Yoğun stres, sürekli bölünen iş temposu, yetersiz uyku ve kaygı bu yüzden en sık nedenlerdir.
Bu konuyu “Odaklanamıyorum: Dikkat Sorununun Altında Neler Olabilir?” başlıklı yazımda ayrıntılı ele aldım. Yine de genç bir kişide unutkanlık birkaç haftadan uzun sürüyor ve işini etkiliyorsa değerlendirme gerekir.
Depresyon unutkanlık yapar mı?
Evet yapar ve bu çok sık gözden kaçar. Depresyondaki kişi okuduğunu tutamaz, konuşmaları kaçırır, basit kararları bile zor verir. Depresyon üzerine yapılan geniş bir meta-analiz, dikkat, bellek ve planlama gibi yürütücü işlevlerde belirgin güçlükler saptamıştır. Çalışmaya göre bu güçlüklerin bir kısmı ruh hali düzeldikten sonra da bir süre devam edebiliyor.
Özellikle ileri yaşta depresyonun bellek yakınmasıyla kendini göstermesi mümkündür. Bu tablo da demansla karışabiliyor. Bu ayrım önemlidir, çünkü depresyon tedavi edildiğinde bellek yakınmaları da çoğu zaman belirgin biçimde azalır. “Depresyon Sadece Mutsuzluk Değildir” yazım bu tabloyu daha ayrıntılı anlatıyor.
Tedavisi mümkün başka nedenler var mı?
Evet ve değerlendirmenin en önemli amaçlarından biri bunları atlamamaktır. Bazı durumlar bellek sorunlarına yol açabiliyor. B12 vitamini eksikliği ve tiroid bezinin az çalışması bunlara örnektir. Tedavi edilmemiş uyku apnesi (uykuda nefesin tekrar tekrar durması) da bu gruptadır. Fazla alkol kullanımı, hafif bir kafa travması ve bazı enfeksiyonlar da aynı etkiyi yapabiliyor. Bazı ilaçlar ya da birlikte kullanılan ilaçların etkileşimi de unutkanlık ve dalgınlık yapabiliyor.
Kullandığınız bir ilacın belleğinizi etkilediğini düşünüyorsanız ilacı kendi kendinize bırakmayın, dozunu değiştirmeyin. Bunun yerine durumu ilacı yazan hekimle konuşun. “Hafızayı güçlendirir” diye önerilen ürün ya da ilaçları da hekim değerlendirmesi olmadan kullanmayın.
Hafif bilişsel bozukluk nedir?
Hafif bilişsel bozukluk, normal yaşlanma ile demans arasında kalan bir ara durumdur. Kişinin bellek ya da düşünme becerilerinde yaşıtlarına göre belirgin bir azalma vardır. Ancak kişi günlük işlerini hâlâ bağımsız sürdürebiliyor. Bazı kişilerde tablo zamanla demansa ilerleyebiliyor. Bir kısmında ise yıllarca aynı kalır ya da düzelir.
Bu yüzden erken tanının amacı korkutmak değildir. Erken tanı, izlemek ve değiştirilmesi mümkün risk etkenlerini ele almak için önemlidir. The Lancet’te yayımlanan 2024 tarihli kapsamlı rapor, 14 etkenin demans vakalarının yaklaşık yarısıyla ilişkili olduğunu bildirmiştir. Bunlar arasında işitme kaybı, yüksek tansiyon, diyabet, sigara, hareketsizlik, depresyon ve sosyal yalnızlık yer alır. Konunun ayrıntısı için “Demans” ve “Alzheimer Risk Faktörleri” sayfalarımıza göz atabilirsiniz.
Değerlendirme nasıl ilerler?
Değerlendirme ayrıntılı bir görüşmeyle başlar: Yakınmalar ne zaman başladı, nasıl ilerledi, günlük hayatı nasıl etkiliyor? Ayrıca kullanılan ilaçları, alkolü, uykuyu, ruh halini ve yakın zamandaki zorlayıcı olayları da sorarız. Olanak varsa kişiyi iyi tanıyan bir yakının da görüşmeye katılması çok yardımcı olur.
Ardından kısa bellek ve düşünme testleri uygularız ve gerekli kan tetkiklerini isteriz. Bazı durumlarda beyin görüntülemesi ya da nörolojiye yönlendirme de planlarız. Yaşlı anne babalarını bu kaygıyla getiren ailelere en sık şunu söylerim. Değerlendirmenin amacı bir etiket koymaktan çok, düzeltilmesi mümkün olanı bulmaktır.
Ne zaman profesyonel destek almalısınız?
Unutkanlık birkaç haftadır sürüyor ve giderek artıyorsa bir uzmana başvurun. Unutkanlık iş ya da ev hayatını aksatıyorsa da durum aynıdır. Yakınlarınız sizde bir değişiklik fark ettiklerini söylüyorsa da öyle. Unutkanlığa ruh hali ve davranış değişiklikleri eşlik ediyorsa da bir uzmanla görüşün.
Bazı belirtiler ise acil bir durumdur. Birkaç saat ya da gün içinde aniden gelişen bilinç bulanıklığı ve konuşma bozukluğu bunlardandır. Yüzde kayma, kol ya da bacakta güçsüzlük de bu gruba girer. Böyle bir durumda beklemeden 112’yi arayın. Unutkanlığa umutsuzluk ve yaşamın anlamsız olduğu düşünceleri eşlik ediyor mu? Kendinize zarar verme düşünceleriniz var mı? Bu durumlardan biri varsa yine 112’ye ya da en yakın acil servise başvurun.
Sık Sorulan Sorular
Her unutkanlık Alzheimer belirtisi midir?
Hayır. Unutkanlıkların büyük çoğunluğu tedavisi mümkün nedenlere bağlıdır. Stres, uykusuzluk, dikkat dağınıklığı, depresyon ya da vitamin eksikliği bunlara örnektir. Günlük hayatı bozan ve giderek artan unutkanlık ise mutlaka değerlendirilmelidir.
Normal yaşlanmaya bağlı unutkanlığı nasıl ayırt ederiz?
Yaşla ilgili unutkanlık hafiftir; kişi unuttuğunu çoğu zaman sonradan hatırlar ve günlük işlerini bağımsız sürdürür. Ancak aynı soruyu tekrar tekrar sormak normal yaşlanmanın parçası değildir. Bildiği yolda kaybolmak ya da alışık olduğu işleri yapamamak da öyle.
Depresyon unutkanlığa neden olur mu?
Evet. Depresyon dikkat, bellek ve karar verme becerilerini belirgin biçimde etkileyebiliyor. Depresyon tedavi edildiğinde bu yakınmalar çoğu zaman azalır.
Unutkanlık için hangi tetkikleri yaparız?
Ayrıntılı görüşmenin yanında kısa bellek testleri ve kan tetkikleri isteriz. B12 vitamini ve tiroid işlevleri bunların başında gelir. Gerekli görürsek beyin görüntülemesi yaparız ya da nörolojiye yönlendirme planlarız.
Unutkanlığı önlemek için neler yapabilirsiniz?
Düzenli uyku, fiziksel etkinlik, tansiyon ve şeker kontrolü beyin sağlığını korur. Aynı şekilde işitme kaybının tedavisi ile sigara ve fazla alkolden uzak durmak da önemlidir. Son olarak sosyal ilişkileri sürdürmek de bu listeye girer. Bu etkenler demans riskinin azaltılmasında da önemli rol oynar.
Sonuç
Unutkanlık çoğu zaman yorgun ya da kaygılı bir zihnin işaretidir, her zaman bir hastalığın değil. Ama günlük hayatı bozmaya başlayan ya da giderek artan bir değişiklik bir değerlendirmeyi hak eder. Yakınlarınızın fark ettiği bir değişiklik için de bu geçerlidir. Erken bakmak, çoğu zaman düzeltilmesi mümkün bir nedeni yakalamak ya da geleceği daha iyi planlamak demektir. Sağlıklı günler dilerim.
Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu
Psikiyatrist & Psikoterapist
Doktor Psikiyatri
Kaynakça
World Health Organization (WHO). Dementia – Fact sheet (güncelleme: 3 Temmuz 2026). https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dementia
Mayo Clinic. Memory loss: When to seek help. https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/aging/in-depth/memory-loss/art-20046326
NICE. Dementia: assessment, management and support for people living with dementia and their carers (NG97). https://www.nice.org.uk/guidance/ng97
Livingston G, Huntley J, Liu KY, et al. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. The Lancet. 2024;404(10452):572–628. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(24)01296-0
Rock PL, Roiser JP, Riedel WJ, Blackwell AD. Cognitive impairment in depression: a systematic review and meta-analysis. Psychological Medicine. 2014;44(10):2029–2040. https://doi.org/10.1017/S0033291713002535
Mayo Clinic. Hypothyroidism (underactive thyroid) – Symptoms and causes. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/hypothyroidism/symptoms-causes/syc-20350284