Ruhsal bir sorun nedeniyle yardım aramak ve iyi bir psikiyatrist bulmak çoğu insan için kolay değildir. Psikiyatrist nasıl seçilir sorusu da tam bu noktada önem kazanır. Kişi bazen uzun süre kendi içinde mücadele eder, yakınlarına anlatmakta zorlanır, “Acaba abartıyor muyum?” diye düşünür veya psikiyatriste başvurmanın ne anlama geldiğinden emin olamaz.
Bu nedenle psikiyatrist seçimi yalnızca teknik bir tercih değildir. Kişi kendini anlaşılmış, güvende ve doğru değerlendirilmiş hissetmek ister.
İyi bir psikiyatrist; yalnızca ilaç yazan, yalnızca tanı koyan veya yalnızca belirtileri dinleyen kişi değildir. İyi bir psikiyatrist, insanı biyolojik, psikolojik ve sosyal yönleriyle birlikte değerlendirebilen; bilimsel bilgiyle insani duyarlılığı birleştirebilen hekimdir.
Psikiyatrist Kimdir?
Psikiyatrist, tıp fakültesini bitirdikten sonra ruh sağlığı ve hastalıkları alanında uzmanlık eğitimi almış hekimdir. Yani psikiyatrist bir doktordur.
Psikiyatrist; depresyon, anksiyete bozuklukları, panik bozukluk, obsesif kompulsif bozukluk, bipolar bozukluk, şizofreni, erişkin DEHB, uyku bozuklukları, bağımlılıklar ve diğer ruhsal durumların tanı ve tedavisinde görev alır.
Aynı zamanda ruhsal belirtilerin bedensel hastalıklarla, kullanılan ilaçlarla, hormonal sorunlarla, nörolojik durumlarla, madde kullanımıyla veya yaşam olaylarıyla ilişkili olup olmadığını da değerlendirir.
Bu nedenle iyi bir psikiyatrist yalnızca “ne hissediyorsunuz?” diye sormaz. Aynı zamanda “Bu belirtilerin altında hangi biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenler olabilir?” sorusuna da dikkat eder.
Psikiyatrist Nasıl Seçilir? İyi Bir Psikiyatristin Temel Özellikleri
İyi Bir Psikiyatrist Önce İyi Dinlemelidir
Psikiyatri görüşmesinin en temel unsurlarından biri dinlemektir. Çünkü ruhsal sorunlar çoğu zaman yalnızca belirti listelerinden ibaret değildir. Kişinin yaşam öyküsü, ilişkileri, kayıpları, korkuları, beklentileri, aile yapısı, iş yaşamı ve beden sağlığı birlikte değerlendirilmelidir.
İyi bir psikiyatrist hastasını dikkatle dinler. Yani aceleyle sonuca varmaz. Kişinin söylediklerini yalnızca kelime olarak değil, duygusal bağlamıyla da anlamaya çalışır.
Üstelik hasta bazen ne yaşadığını tam ifade edemeyebiliyor. Bu yüzden iyi bir psikiyatrist, doğru sorularla kişinin yaşadığı sıkıntıyı daha net hale getirir.
Yargılamayan Bir Tutum Göstermelidir
Ruhsal sorun yaşayan kişiler çoğu zaman utanma, suçluluk veya yetersizlik duygusuyla başvurur. Özellikle takıntılar, bağımlılıklar, öfke sorunları, cinsel sorunlar, ilişki problemleri, travmatik yaşantılar veya intihar düşünceleri gibi konular kolay anlatılamayabiliyor.
İyi bir psikiyatrist, hastayı yargılamadan dinleyebilmelidir.
Çünkü yargılayıcı bir tutum hastanın kendini kapatmasına neden olur. Güvenli bir görüşme ortamı ise kişinin daha dürüst, açık ve rahat konuşmasına yardımcı olur.
Psikiyatri görüşmesinde amaç kişiyi suçlamak değil, yaşadığı ruhsal süreci anlamaktır.
Bilimsel ve Güncel Bilgiyle Çalışmalıdır
İyi bir psikiyatrist, kararlarını yalnızca kişisel kanaatlere göre değil, bilimsel bilgiye, klinik deneyime ve güncel tedavi yaklaşımlarına göre verir.
Ayrıca psikiyatri sürekli gelişen bir alandır. İlaç tedavileri, psikoterapi yaklaşımları, tanı ölçütleri, nörobiyolojik bilgiler ve klinik rehberler zaman içinde değişir. Bu nedenle iyi bir psikiyatrist mesleki bilgisini güncel tutmalıdır.
Ancak bilimsel olmak, hastaya soğuk ve mekanik yaklaşmak anlamına gelmez. İyi psikiyatrik yaklaşımda bilimsel bilgi ile insani anlayış birlikte bulunmalıdır.
Hastayı Sadece Tanıdan İbaret Görmemelidir
Bir kişiye depresyon, anksiyete bozukluğu, OKB veya DEHB tanısı konabiliyor. Ancak kişi yalnızca tanısından ibaret değildir.
Aynı tanıya sahip iki insanın yaşam öyküsü, kişilik yapısı, aile ilişkileri, stres kaynakları, bedensel sağlığı ve tedavi ihtiyacı farklı olabiliyor.
İyi bir psikiyatrist tanıyı önemser; fakat hastayı tanıya indirgemez.
Örneğin iki kişide panik atak olabiliyor. Birinde yoğun sağlık kaygısı ön plandayken, diğerinde travmatik bir yaşantı veya uzun süreli baskı altında kalma öyküsü bulunabiliyor. Tedavi planı bu farklılıklara göre şekillenmelidir.
Biyolojik, Psikolojik ve Sosyal Etkenleri Birlikte Değerlendirmelidir
Ruhsal belirtilerin çoğu zaman tek bir nedeni yoktur. Genetik yatkınlık, beyin kimyası, uyku düzeni, bedensel hastalıklar, çocukluk deneyimleri, stres, ilişkiler, iş koşulları ve yaşam olayları birlikte etkili olabiliyor.
İyi bir psikiyatrist şu alanları birlikte değerlendirir:
- Belirtilerin ne zamandır sürdüğü
- Günlük yaşamı ne kadar etkilediği
- Uyku, iştah ve enerji düzeyi
- Düşünce ve duygu durumu
- Bedensel hastalıklar
- Kullanılan ilaçlar
- Ailede ruhsal hastalık öyküsü
- İş ve aile yaşamı
- Travmatik veya zorlayıcı deneyimler
- Alkol, madde veya kumar kullanımı
- Kişinin baş etme biçimleri
- Sosyal destek sistemi
Kısacası psikiyatrist nasıl seçilir sorusunda bu bütüncül değerlendirme önemlidir. Çünkü doğru tanı ve uygun tedavi planı buna dayanır.
İlaç Tedavisini Ne Gereksiz Büyütmeli Ne de Küçümsemelidir
Toplumda psikiyatrik ilaçlarla ilgili iki uç yaklaşım görülebiliyor. Bir tarafta ilaçlardan aşırı korkma, diğer tarafta her sorunu yalnızca ilaçla çözme beklentisi vardır.
Oysa iyi bir psikiyatrist bu iki uç arasında dengeli bir yaklaşım benimser.
Örneğin ilaç tedavisi gerektiğinde bunu bilimsel ve açık bir dille anlatır. İlaç gerekli değilse de bunu belirtir. Her başvuran kişiye otomatik olarak ilaç başlanması gerekmez. Ancak bazı durumlarda ilaç tedavisi kişinin işlevselliğini, uyku düzenini, kaygı düzeyini, duygu durumunu veya düşünce süreçlerini belirgin şekilde iyileştirebiliyor.
İyi bir psikiyatrist ilaç önerirken şu konuları hastayla konuşmalıdır:
- İlacın neden önerildiği
- Beklenen fayda
- Olası yan etkiler
- Etkinin ne zaman başlayabileceği
- Ne kadar süre kullanılabileceği
- Kontrol görüşmelerinin önemi
- İlacın nasıl bırakılması gerektiği
- Alternatif tedavi seçenekleri
Tedavi süreci hastanın anlayabileceği şekilde açıklanmalıdır.
Psikoterapiyi ve Psikolojik Süreci Önemsemelidir
Psikiyatrist hekimdir; ancak iyi bir psikiyatrist yalnızca biyolojik belirtilere odaklanmaz. Kişinin düşünce kalıpları, ilişki biçimleri, travmatik yaşantıları, sınır koyma güçlüğü, suçluluk duygusu, öfke, yas, değersizlik hissi ve yaşam örüntüleri de önemlidir.
Bazı psikiyatristler psikoterapi eğitimi almış olabiliyor ve terapi sürecini kendileri yürütebiliyor. Bazı durumlarda ise hastayı uygun bir psikoloğa veya psikoterapiste yönlendirebiliyor. Psikiyatrist ile psikolog arasındaki farkı ayrı bir yazıda anlattım.
İyi bir psikiyatrist, psikoterapinin gerekli olduğu durumları fark edebilmelidir. Aslında ilaç ve psikoterapi birbirinin rakibi değildir. Birçok durumda birlikte kullanıldığında daha etkili olabiliyor.
Hastaya Açık ve Net Bilgi Vermelidir
İyi bir psikiyatrist, hastanın yaşadığı durumu anlayabileceği bir dille açıklar. Çok teknik, soğuk veya karmaşık ifadeler hastanın kafasını karıştırabiliyor.
Hasta şu sorulara makul ölçüde cevap alabilmelidir:
- Bende ne düşünülüyor?
- Bu belirtiler neden olmuş olabiliyor?
- Tedavi seçenekleri nelerdir?
- İlaç gerekli mi?
- Psikoterapi gerekir mi?
- Ne kadar sürede düzelme beklenir?
- Hangi durumlarda tekrar başvurmalıyım?
- Tedavi sürecinde nelere dikkat etmeliyim?
Çünkü ne olduğunu bilen hasta tedavide daha etkin rol alır. Ruhsal tedavide iş birliği çok önemlidir. Görüşmeye hazırlanırken NIMH’in hekiminizle konuşmaya dair önerilerinden de yararlanabilirsiniz.
Güven Veren Ama Gerçekçi Olmalıdır
İyi bir psikiyatrist umut verir; fakat gerçek dışı vaatlerde bulunmaz.
“Kesin düzelirsiniz”, “Bir seansta çözülür”, “Bu ilaç tamamen garanti eder”, “Hiç yan etkisi olmaz”, “Bu yöntem herkeste işe yarar” gibi ifadeler sağlıklı değildir.
Ruhsal tedavide iyileşme mümkündür; ancak süreç kişiden kişiye değişir. Belirtilerin süresi, şiddeti, eşlik eden hastalıklar, yaşam koşulları, tedaviye uyum ve sosyal destek iyileşme hızını etkileyebiliyor.
Psikiyatrist nasıl seçilir sorusunda bu denge önemli bir ipucudur: İyi bir psikiyatrist hem umut verir hem de sürecin gerçekçi yönlerini anlatır.
Gizlilik İlkesine Özen Göstermelidir
Her şeyden önce psikiyatri görüşmesi güven gerektirir. Kişi özel hayatını, duygularını, düşüncelerini ve bazen kimseyle paylaşmadığı konuları anlatabiliyor.
Bu nedenle gizlilik ilkesi çok önemlidir.
İyi bir psikiyatrist hasta bilgilerinin mahremiyetine özen gösterir. Görüşmede konuşulanların gizli olduğunu açıklar. Ancak kişinin kendine veya başkasına zarar verme riski gibi yasal ve etik zorunluluk gerektiren istisnai durumların da bulunduğunu belirtir.
Sonuçta güvenli sınırlar, tedavinin temel parçasıdır.
Etik Sınırları Korumalıdır
İyi bir psikiyatrist mesleki etik ilkelere bağlı çalışır. Hastayla ilişkisi profesyonel sınırlar içinde kalmalıdır.
Etik yaklaşım şunları içerir:
- Hastayı istismar etmemek
- Gerçek dışı vaatlerde bulunmamak
- Gereksiz tedavi önermemek
- Hastayı bağımlı hale getirmemek
- Mesleki sınırları korumak
- Yeterli olmadığı alanlarda yönlendirme yapmak
- Tanı ve tedavide dürüst davranmak
- Hastanın onamını önemsemek
Ruh sağlığı alanında güven kadar sınır da önemlidir.
Hastayı Tedavi Sürecine Dahil Etmelidir
Ruhsal tedavi tek taraflı bir süreç değildir. Psikiyatrist değerlendirir, önerir ve tedaviyi planlar; ancak hastanın da süreci anlaması ve katılması gerekir.
İyi bir psikiyatrist hastaya yalnızca “şunu kullan” demez. Mümkün olduğunca neden-sonuç ilişkisini açıklar ve tedavi kararlarını hastayla birlikte ele alır.
Bu yaklaşım hastanın tedaviye uyumunu artırır.
Özellikle uzun süreli tedavilerde hastanın beklentileri, kaygıları, yan etki deneyimleri ve yaşam koşulları dikkate alınmalıdır.
Gerektiğinde Başka Uzmanlarla İş Birliği Yapmalıdır
Ruhsal sorunlar bazen başka tıbbi veya psikolojik alanlarla ilişkili olabiliyor. İyi bir psikiyatrist gerektiğinde başka uzmanlarla iş birliği yapmaktan çekinmez.
Örneğin:
- Nöroloji
- Dahiliye
- Endokrinoloji
- Kardiyoloji
- Klinik psikoloji
- Aile danışmanlığı
- Bağımlılık tedavi birimleri
- Çocuk ve ergen psikiyatrisi
- Uyku bozuklukları alanı
Psikiyatrist nasıl seçilir diye düşünürken şunu da bilin: Bu yönlendirme yetersizlik göstergesi değildir. Aksine, hastanın daha doğru ve bütüncül değerlendirilmesini sağlar.
Hastanın Yaşam Gerçekliğini Anlamaya Çalışmalıdır
İyi bir psikiyatrist yalnızca belirtiye değil, kişinin yaşadığı hayatın koşullarına da bakar. Bir insanın ruhsal durumu; ailesinden, işinden, ekonomik yüklerinden, ilişkilerinden, yaşadığı şehirden, sosyal desteklerinden ve kültürel çevresinden bağımsız değildir.
Fethiye ve Muğla çevresinde yaşayan bir kişi için yaşam koşulları, iş temposu, aile yapısı, sosyal çevre, ulaşım, mevsimsel yaşam düzeni ve yerel imkânlar da tedavi planını etkileyebiliyor.
Bu yüzden iyi bir değerlendirme, kişinin gerçek hayatına temas etmelidir.
İyi Bir Psikiyatrist Hastayı Küçümsemez
Ruhsal sorun yaşayan kişiler bazen “abartıyorsun”, “takma kafana”, “herkes yaşıyor”, “iradeni kullan” gibi cümlelere maruz kalmış olabiliyor.
Oysa iyi bir psikiyatrist bu tür basitleştirici ve küçümseyici ifadelerden kaçınır.
Depresyon yalnızca mutsuzluk değildir. Anksiyete yalnızca fazla düşünmek değildir. OKB yalnızca titizlik değildir. DEHB yalnızca dikkatsizlik değildir. Panik atak yalnızca heyecan değildir. Bağımlılık yalnızca irade zayıflığı değildir.
Bu nedenle ruhsal belirtiler ciddiye alınmalıdır.
İyi Bir Psikiyatrist Hastayı Korkutmamalıdır
Bazı kişiler psikiyatrik tanılara ve ilaçlara mesafeli yaklaşır. İyi bir psikiyatrist hastayı korkutmadan, damgalamadan ve gereksiz kaygı yaratmadan bilgi verir.
Tanı koymanın amacı kişiyi etiketlemek değil; yaşadığı tabloyu anlamak ve uygun tedaviyi planlamaktır.
İyi bir psikiyatrist tanıyı dikkatli kullanır. Tanının kişiye nasıl anlatıldığı, tedavinin gidişi açısından önemlidir.
İyi Bir Psikiyatrist Takip Sürecini Önemser
Psikiyatrik tedavi çoğu zaman tek görüşmeyle bitmez. Özellikle ilaç tedavisi başlanmışsa düzenli takip önemlidir.
Takip görüşmelerinde psikiyatrist şu alanları değerlendirir:
- Belirtilerde değişim
- İlacın etkisi
- Olası yan etkiler
- Uyku, iştah ve enerji düzeyi
- İşlevsellik
- Tedaviye uyum
- Yaşam olayları
- Psikoterapi ihtiyacı
- Tedavi süresinin planlanması
İyi bir psikiyatrist yalnızca tedaviyi başlatmaz; süreci izler, gerektiğinde düzenler ve hastayı bilgilendirir.
Psikiyatrist Nasıl Seçilir: Nelere Dikkat Etmelisiniz?
Bir psikiyatrist seçilirken yalnızca popülerlik, sosyal medya görünürlüğü veya kısa yorumlar üzerinden karar vermek yeterli olmayabiliyor.
Dikkat edebileceğiniz bazı noktalar şunlardır:
- Uzmanın psikiyatri uzmanı olup olmadığı
- Tıp ve uzmanlık eğitimi
- Çalışma alanları
- Görüşmede sizi dinleyip dinlemediği
- Açıklamalarının net olup olmadığı
- Tedavi seçeneklerini dengeli sunup sunmadığı
- İlaç konusunda ne aşırı aceleci ne de gereksiz karşıt olup olmadığı
- Psikoterapi ihtiyacını değerlendirip değerlendirmediği
- Etik ve profesyonel sınırları koruyup korumadığı
- Kendinizi yargılanmış mı, anlaşılmış mı hissettiğiniz
- Sorularınıza makul yanıtlar alıp almadığınız
İlk görüşmede her şeyin hemen çözülmesi beklenmemelidir. Ancak kişi kendini ciddiye alınmış, dinlenmiş ve daha iyi anlaşılmış hissetmelidir.
İyi Psikiyatrist Herkese Aynı Tedaviyi Uygulamaz
Ruhsal tedavide standart reçete yaklaşımı çoğu zaman yetersizdir. Aynı tanıya sahip kişilerde bile tedavi planı farklı olabiliyor.
Örneğin depresyon tanısı alan iki kişiden birinde uykusuzluk, iştahsızlık ve yoğun kaygı ön planda olabiliyor. Diğerinde isteksizlik, yavaşlama ve dikkat güçlüğü daha belirgin olabiliyor. Bir kişide psikoterapi öncelikli olabilirken, diğerinde ilaç tedavisi daha gerekli olabiliyor.
İyi bir psikiyatrist tedaviyi kişiye göre planlar.
İyi Psikiyatrist Hastayı Bağımlı Hale Getirmez
Ruhsal destek sürecinde amaç hastanın hekime sürekli bağımlı kalması değildir. Amaç kişinin belirtilerinin azalması, işlevselliğinin artması, kendini daha iyi anlaması ve zamanla kendi baş etme becerilerini güçlendirmesidir.
İyi bir psikiyatrist hastaya güven verir; fakat hastanın kendi iç kaynaklarını da destekler.
Tedavi ilişkisinde güven olmalıdır. Ancak bu güven, bağımlılık değil, sağlıklı iş birliği şeklinde olmalıdır.
Psikiyatristten Ne Beklememeliyim?
Psikiyatrist çok önemli bir destek sağlayabiliyor; ancak her şeyi tek başına çözmesi beklenmemelidir.
Psikiyatrist nasıl seçilir diye düşünürken, ondan beklenmemesi gereken bazı şeyleri de bilmekte yarar var:
- Hayatın tüm sorunlarını tek görüşmede çözmesi
- Hiç çaba gerektirmeyen bir iyileşme sağlaması
- Her soruya kesin ve mutlak cevap vermesi
- Kişinin yerine karar vermesi
- Her zaman ilaçsız çözüm sunması
- Her zaman ilaç vermesi
- Kişiyi sürekli haklı çıkarması
- Yakın ilişkilerde taraf tutması
- Gerçek dışı iyileşme vaat etmesi
Kısacası psikiyatri tedavisi iş birliği gerektirir. Hekim yol gösterir; ancak iyileşme sürecinde kişinin katılımı da önemlidir.
Sıkça Sorulan Sorular
İyi bir psikiyatrist mutlaka ilaç verir mi?
Hayır. Yani iyi bir psikiyatrist ilacı gerektiğinde önerir; gerekli değilse ilaçsız yaklaşımları da değerlendirir. Her başvuruda ilaç başlanması gerekmez.
İyi bir psikiyatrist psikoterapi yapmalı mı?
Psikoterapi eğitimi olan psikiyatristler psikoterapi yapabiliyor. Ancak her psikiyatristin çalışma biçimi farklıdır. Önemli olan, psikoterapi ihtiyacını fark edebilmesi ve gerekirse uygun yönlendirme yapabilmesidir.
Psikiyatrist görüşmesinde her şeyi anlatmak zorunda mıyım?
İlk görüşmede her şeyi eksiksiz anlatmak zorunda değilsiniz. Ancak belirtileriniz, kullandığınız ilaçlar, geçmiş tedavileriniz, önemli yaşam olayları ve kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa bunları paylaşmanız önemlidir. İlk görüşmede sizi nelerin beklediğini psikiyatriste ilk muayene yazısında adım adım anlattım.
Psikiyatrist beni yargılar mı?
Profesyonel bir psikiyatristin görevi yargılamak değil, anlamak ve değerlendirmektir. Ruhsal belirtilerden utanmanız gerekmez.
Psikiyatrist seçilirken sosyal medya yeterli bir ölçüt müdür?
Hayır. Sosyal medya görünürlüğü tek başına yeterli bir ölçüt değildir. Uzmanın eğitimi, mesleki yetkinliği, etik yaklaşımı, iletişimi ve sizin görüşmede nasıl hissettiğiniz daha önemlidir.
Psikiyatrist değiştirmek yanlış mı?
Hayır. Bazen hasta ve hekim arasında yeterli iletişim veya güven kurulamayabiliyor. Bu durumda başka bir uzmandan görüş almak mümkündür. Ancak tedaviyi kendi başına bırakmadan, özellikle ilaç kullanılıyorsa tıbbi danışmanlık almak önemlidir.
Sonuç
İyi bir psikiyatrist; bilimsel bilgiye sahip, dikkatli dinleyen, yargılamayan, etik sınırları koruyan, tedavi seçeneklerini anlaşılır biçimde açıklayan ve hastayı yalnızca tanıdan ibaret görmeyen hekimdir. Psikiyatrist nasıl seçilir sorusunun tek bir doğru cevabı yoktur; yine de bu ölçütler size yol gösterebilir.
Ruhsal sorunlarda doğru değerlendirme, güvenli ilişki ve gerçekçi tedavi planı çok önemlidir. İyi psikiyatri pratiği yalnızca belirtiyi azaltmayı değil, kişinin yaşadığı sıkıntıyı bütüncül biçimde anlamayı hedefler.
Psikiyatrist seçilirken en önemli ölçütlerden biri, kişinin kendini dinlenmiş, ciddiye alınmış ve doğru yönlendirilmiş hissetmesidir.
Ruhsal destek almak zayıflık değil, kişinin kendi sağlığına değer vermesidir.
Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu
Psikiyatrist & Psikoterapist
Doktor Psikiyatri