Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu — Doktor Psikiyatri
0 (252) 614 97 00 WhatsApp [email protected]

Kış Aylarında Çöken Ruh Hali: Mevsimsel Depresyon

Yazan /
Karlı ağaçlara bakan pencere kenarında buharı çıkan sıcak bir fincan çay

Günler kısalmaya başladığında bazı insanlar yalnızca havanın değil, kendi içlerinin de karardığını hisseder. Sabahları kalkmak zorlaşır, uyku süresi uzar, tatlıya ve hamur işine istek artar, insanlarla görüşmek yük gibi gelir. İlkbaharla birlikte ise bu ağırlık yavaş yavaş kalkar. Her yıl benzer zamanlarda tekrarlayan bu tablo, mevsimsel örüntülü depresyon olabilir. Bu yazıda mevsimsel depresyonun ne olduğunu, sıradan kış durgunluğundan nasıl ayrıldığını ve nasıl tedavi edildiğini anlatıyorum.

Mevsimsel depresyon nedir?

Mevsimsel depresyon, halk arasında “kış depresyonu” olarak da bilinir. Tıpta ayrı bir hastalık olarak değil, mevsimsel örüntü gösteren bir depresyon biçimi olarak tanımlanır. Temel özelliği, depresyon dönemlerinin yılın belirli bir zamanında başlayıp belirli bir zamanında düzenli olarak sona ermesidir. En sık görülen biçimde belirtiler sonbahar sonu ya da kış başında başlar, ilkbaharda geriler. Daha seyrek olarak yaz aylarında başlayıp sonbaharda düzelen bir biçim de vardır. Tanı için bu örüntünün en az iki yıl üst üste tekrarlaması ve dönemlerin gerçekten depresyon düzeyinde olması gerekir.

Kış durgunluğundan farkı nedir?

Kışın biraz daha içine kapanmak, daha çok uyumak ve enerjinin düşmesi pek çok insanın yaşadığı olağan bir değişimdir. Bu durgunluk günlük yaşamı belirgin biçimde bozmaz. Mevsimsel depresyonda ise belirtiler daha derindir ve işlevselliği etkiler: İşe gitmek zorlaşır, ev işleri birikir, ilişkiler zayıflar, keyif alınan şeylerden zevk alınamaz. Belirtiler haftalarca sürer ve kişi bunu “kendim değilim” diye tarif eder. Depresyonun yalnızca mutsuzluk olmadığını, farklı biçimlerde görülebileceğini ayrı bir yazıda ele almıştım.

Mevsimsel depresyon hangi belirtilerle kendini gösterir?

Mevsimsel depresyonda depresyonun genel belirtilerine ek olarak kış örüntüsünde bazı özellikler daha sık görülür:

  • Her zamankinden uzun uyumak ve yine de dinlenmemiş uyanmak,
  • İştah artışı, özellikle karbonhidratlı ve tatlı yiyeceklere istek,
  • Kilo alımı,
  • Belirgin yorgunluk ve bedende ağırlık hissi,
  • Sosyal ortamlardan çekilme, bir tür “kış uykusuna yatma” isteği,
  • Keyif alamama, umutsuzluk ve dikkatte azalma.

Yaz örüntüsünde ise tablo çoğu zaman tersinedir: Uykusuzluk, iştah azalması, huzursuzluk ve kaygı ön plandadır.

Mevsimsel depresyon neden ortaya çıkar?

Nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte, ışığın azalmasının iç saat üzerindeki etkisi en çok üzerinde durulan açıklamadır. Gün ışığı, beynin uyku-uyanıklık ritmini ayarlayan en güçlü sinyaldir. Kışın sabahların karanlık, günlerin kısa olması bu ritmin kaymasına yol açabilir. Uyku hormonu olarak bilinen melatonin ile ruh haliyle ilişkili serotonin sistemindeki mevsimsel değişikliklerin de rol oynadığı düşünülüyor.

Mevsimsel depresyon kadınlarda, ekvatordan uzak bölgelerde yaşayanlarda, ailesinde depresyon bulunanlarda ve daha önce depresyon ya da bipolar bozukluk geçirmiş kişilerde daha sık görülür. Bipolar bozukluğu olan kişilerde kış aylarında depresyon, ilkbahar ve yazda ise taşkınlık dönemleri görülebileceği için mevsimsel değişimlerin dikkatle izlenmesi gerekir.

Mevsimsel depresyon nasıl tedavi edilir?

Mevsimsel depresyonun tedavisinde birkaç seçenek vardır ve bunlar çoğu zaman birlikte kullanılır.

Işık tedavisi: Özel olarak üretilmiş, yüksek şiddetli beyaz ışık veren bir cihazın önünde her sabah belirli bir süre oturmaya dayanır. Randomize kontrollü çalışmaları bir araya getiren bir meta-analiz, ışık tedavisinin kış örüntülü mevsimsel depresyonda etkili olduğunu, ancak çalışmaların küçük ve birbirinden farklı olduğunu gösteriyor. Belirti başlamadan önleyici amaçla kullanımına dair kanıt ise henüz yetersiz. Bipolar bozukluk, bazı göz hastalıkları ya da ışığa duyarlılık yapan ilaç kullanımı varsa ışık tedavisi mutlaka hekimle birlikte planlanmalıdır.

Psikoterapi: Bilişsel davranışçı terapi, kışa dair olumsuz düşünceleri ele almayı ve kış aylarında da anlamlı etkinlikleri sürdürmeyi hedefler. Etkisinin bir sonraki kışa da yansıyabileceği düşünülmektedir.

İlaç tedavisi: Belirtiler şiddetliyse ya da diğer yöntemler yeterli olmazsa ilaç tedavisi gündeme gelebilir. İlaç tedavisi yalnızca hekim değerlendirmesiyle başlanmalıdır; ilaçları kendi kendinize başlamamalı, kullandığınız bir ilacı da hekiminize danışmadan bırakmamalısınız. D vitamini takviyesinin mevsimsel depresyon üzerindeki etkisine dair araştırma sonuçları ise tutarlı değildir; eksiklik varsa hekiminizin önerisiyle tamamlanmalıdır.

Mevsimsel depresyon için kış aylarında neler yardımcı olabilir?

  • Sabah gün ışığından yararlanmak: Kalktıktan sonra perdeleri açmak, kısa bir yürüyüşe çıkmak.
  • Uyku saatlerini sabit tutmak: Kışın daha fazla uyuma isteğine rağmen kalkış saatini korumak.
  • Hareketi sürdürmek: Hava kötü olsa da kapalı alanda düzenli egzersiz yapmak.
  • Sosyal teması planlamak: Çekilme isteğine karşı önceden belirlenmiş buluşmalar yapmak.
  • Önceki kışları hatırlamak: Belirtiler hep aynı dönemde başlıyorsa, o dönem gelmeden hekiminizle bir plan yapmak.

Fethiye gibi turizm yoğun yerlerde kış aylarında hem günler kısalır hem de sezonun bitmesiyle birlikte iş ve sosyal yaşam belirgin biçimde durgunlaşır; bu iki değişimin üst üste binmesi, mevsimsel ruh hali değişikliklerini daha görünür kılabilir.

Ne zaman profesyonel destek alınmalı?

  • Kış aylarındaki çökkünlük iki haftadan uzun sürüyor ve günlük işlerinizi aksatıyorsa,
  • Bu tablo birkaç yıldır aynı mevsimde tekrarlıyorsa,
  • Uyku ve iştah değişiklikleri belirgin kilo değişikliğine yol açtıysa,
  • İlkbahar ve yazda alışılmadık bir enerji artışı, az uykuyla yetinme ya da aşırı harcama gibi dönemler yaşıyorsanız,
  • Umutsuzluk ya da yaşamın anlamsız geldiği düşünceler varsa, bir uzmanla görüşmeniz gerekir.

Sık Sorulan Sorular

Mevsimsel depresyon gerçek bir hastalık mı?

Evet. Mevsimsel depresyon, depresyon dönemlerinin her yıl belirli bir mevsimde düzenli olarak başlayıp sona erdiği, tanı ölçütleri tanımlanmış bir depresyon biçimidir. Sıradan kış durgunluğundan farklı olarak günlük yaşamı belirgin biçimde etkiler.

Mevsimsel depresyon yalnızca kışın mı görülür?

En sık görülen biçimi kış aylarında başlar ve ilkbaharda geriler. Daha seyrek olarak yaz aylarında başlayıp sonbaharda düzelen bir biçim de vardır; bu biçimde uykusuzluk ve iştah azalması daha belirgindir.

Işık tedavisi işe yarar mı?

Araştırmalar, özel ışık cihazlarıyla yapılan ışık tedavisinin kış örüntülü mevsimsel depresyonda etkili olduğunu gösteriyor. Ancak bipolar bozukluk ya da bazı göz hastalıkları varsa risk taşıyabileceği için tedavi hekimle birlikte planlanmalıdır.

D vitamini mevsimsel depresyonu önler mi?

D vitamini takviyesinin mevsimsel depresyonu önlediğine dair güçlü bir kanıt yoktur ve araştırma sonuçları tutarsızdır. Kan düzeyi düşükse hekiminizin önerisiyle tamamlanması genel sağlık açısından önemlidir.

Her kış aynı şeyi yaşıyorsam önceden önlem alabilir miyim?

Evet. Belirtilerin başladığı dönem genellikle bellidir; bu dönem gelmeden hekiminizle konuşup psikoterapi, ışık tedavisi ya da diğer seçenekleri içeren bir plan yapmak, kışı daha hafif geçirmenize yardımcı olabilir.

Sonuç

Kış aylarında çöken ruh hali, “havalar ısınınca geçer” diye beklenecek bir şey olmayabilir. Her yıl tekrarlayan ve hayatı daraltan bir tablo, tanınması ve tedavi edilmesi gereken bir depresyon biçimidir. İyi haber şu ki örüntünün bilinmesi, önceden plan yapmayı da mümkün kılar.

Sağlıklı günler dilerim.

Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu
Psikiyatrist & Psikoterapist
Doktor Psikiyatri

Kaynakça

Yukarı çık