Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu — Doktor Psikiyatri
0 (252) 614 97 00 WhatsApp [email protected]

Yaşlı Anne Babaya Bakım Vermenin Ruhsal Yükü

Yazan /
Yaşlı anne babaya bakım sürecini simgeleyen, sabah ışığında mutfak masasında haftalık ilaç kutusu, iki fincan çay ve bir okuma gözlüğü

Bir gün fark edersiniz: Annenizin ilaçlarını siz hazırlıyor, babanızın doktor randevularını siz takip ediyorsunuz. Akşamları da “Bugün yemek yedi mi?” diye telefon açıyorsunuz. Roller sessizce yer değiştirmiştir. Yaşlı anne babaya bakım vermek sevginin ve vefanın bir ifadesidir. Ama aynı zamanda ağır, uzun soluklu ve çoğu zaman görünmeyen bir yüktür. Bu yazıda bakım vermenin ruh sağlığına etkilerini ve tükenmenin işaretlerini ele alıyorum. Ayrıca bu yükü taşımayı kolaylaştırmanın yollarını anlatıyorum.

Yaşlı anne babaya bakım neden bu kadar yorucu?

Yaşlı anne babaya bakım vermenin yorgunluğu yalnızca bedensel değildir. Gece kalkmalar, hastane koridorları ve bitmeyen işlerin yanında bir de görünmeyen bir zihinsel yük vardır. Sürekli tetikte olursunuz ve her telefon çaldığında kötü bir haber beklersiniz. Üstelik ilacı, randevuyu, faturayı hep akılda tutmanız gerekir. Çoğu kişi bu yükü bir işle, bir çocukla ya da kendi sağlık sorunlarıyla birlikte taşır.

Bir başka zorluk, sürecin belirsizliğidir. Bakımın ne kadar süreceğini, hastalığın nasıl seyredeceğini kimse önceden bilemez. İnsan bir maratona çıktığını fark etmeden, her günü bir sürat koşusu gibi yaşar. Araştırmalar da bu yükün gerçek olduğunu gösteriyor. Kapsamlı bir meta-analize göre bakım verenler, vermeyenlere kıyasla daha fazla stres ve depresyon belirtisi yaşıyor. En belirgin fark ise demanslı bir yakına bakanlarda ortaya çıkıyor.

Yaşlı anne babaya bakım verenler hangi duyguları sık yaşar?

Bakım veren kişiler çoğu zaman birbiriyle çelişen duyguları aynı anda yaşar. Sevgi ve şefkatin yanında bazen öfke, sabırsızlık ve bıkkınlık da yer alır. Ardından bu duygular için suçluluk gelir: “Annem bu hâldeyken nasıl sinirlenirim?”

Sık görülen bir diğer duygu yastır; hem de kişi henüz hayattayken. Demans gibi hastalıklarda tanıdığınız anne ya da babanın yavaş yavaş kaybolduğunu görürsünüz. Bu, adı konmamış bir yas sürecidir. Kardeşler arasında yük eşit paylaşılmadığında bazen kırgınlık doğar. Yalnızlık da sık eşlik eder. Arkadaşlarla görüşmeler azalır ve kendi hayatınız giderek daralır.

Bu duyguları yaşamak kötü bir evlat olduğunuzu göstermez. Aksine bunlar ağır bir yükün doğal yansımalarıdır.

Tükenmenin işaretleri nelerdir?

Yaşlı anne babaya bakım veren kişi kendi ihtiyaçlarını uzun süre ertelediğinde zamanla tükenme gelişebiliyor. Şu işaretler dikkat ister:

  • Dinlenince geçmeyen, sürekli bir yorgunluk ve bitkinlik.
  • Uykuya dalmakta güçlük ya da sık uyanma; dinlendirmeyen uyku.
  • Kolay öfkelenme, bakım verdiğiniz kişiye karşı sabırsızlık ya da sertlik.
  • Önceden keyif aldığınız şeylerden uzaklaşma, kendinizi boşlukta hissetme.
  • Sık hastalanma, baş ağrısı, mide sorunları gibi bedensel yakınmalar.
  • Kendi sağlık kontrollerinizi ve tedavilerinizi aksatma.

Tükenmişlik yalnızca yorgunluk değil, zihinsel ve duygusal bir alarmdır. Bunu “Tükenmişlik” başlıklı yazımda ayrıntılı ele almıştım. Bakım verenler bu alarmın en sık çaldığı gruplardan biridir. Yük ağırlaştıkça kendinizi yalnız hissediyorsanız, yalnızlığın ruh ve beden sağlığına etkilerini anlattığım yazı da size yol gösterebilir.

Neden yardım istemek bu kadar zor?

Toplumumuzda çoğu insan anne babaya bakmayı bir görev olarak görür. Bu yüzden yardım istemek çoğu zaman bu görevi yerine getirememek gibi hissettirir. “Elin adamına mı bırakacağım?” düşüncesi, yükü tek başına taşımayı neredeyse bir ahlak meselesine dönüştürür. Bazıları da “Her şeyi ben düzeltmeliyim” duygusuyla hareket eder. Ne var ki bu aşırı sorumluluk hâli uzun vadede zarar verebiliyor. Bu zarar hem bakım vereni hem de bakılan kişiyi etkiler.

Oysa yardım istemek terk etmek değildir. İyi dinlenen bir bakım veren daha sabırlı, daha dikkatli ve daha sevgi dolu bakım verir. Kendinize ayırdığınız zaman, aslında bakımın sürdürülebilmesi için gereklidir.

Yaşlı anne babaya bakım yükünü hafifletmek için neler yapabilirsiniz?

Her ailenin koşulu farklıdır, ama bazı adımlar çoğu durumda işe yarar:

  • Yükü paylaşın: Kardeşler ve diğer aile üyeleriyle açık bir konuşma yapın; görevleri somut olarak bölüşün.
  • Düzenli mola planlayın: Haftada birkaç saat bile olsa, kimsenin size ihtiyaç duymadığı bir zaman ayırın.
  • Hastalık hakkında bilgi edinin: Demans ya da kronik hastalığın seyrini anlamak beklentileri gerçekçi kılar. Bu da öfkeyi azaltır.
  • Pratik destekleri araştırın: Evde bakım hizmetleri, gündüz bakım merkezleri ve sosyal destek programları yükü hafifletebiliyor.
  • Kendi sağlığınızı ihmal etmeyin: Uyku, beslenme, hareket ve kendi hekim kontrolleriniz pazarlık konusu olmamalıdır.

Pek çok anne baba, yaşlılık yıllarını büyük şehirlerde yaşayan çocuklarından uzakta geçiriyor. Yaşlı anne babaya uzaktan bakım vermek de kendine özgü bir suçluluk ve kaygı yükü taşır. Uzaktaysanız yakındaki bir komşu, akraba ya da bakım hizmetiyle düzenli bir iletişim ağı kurmayı deneyin. Böyle bir ağ hem sizi hem anne babanızı rahatlatabiliyor.

Ne zaman profesyonel destek almalısınız?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeyi düşünebilirsiniz:

  • İki haftadan uzun süren keder, umutsuzluk ya da isteksizlik varsa.
  • Uyku sorunları günlük işlevlerinizi bozacak düzeye geldiyse.
  • Öfkenizi kontrol etmekte zorlanıyor, bakım verdiğiniz kişiye zarar verebileceğinizden korkuyorsanız.
  • Alkol ya da sakinleştirici kullanımınız arttıysa.
  • Kendinize zarar verme ya da yaşamaktan vazgeçme düşünceleri ortaya çıktıysa.

Bakım verenlerde gelişen depresyon ve kaygının tedavisi mümkündür. Tedavi planında ilaç yer alıyorsa, ilaçlar hekim önerisi olmadan başlatılmamalı ve kendi kendine bırakılmamalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Bakım verdiğim anne babama kızmam normal mi?

Evet, uzun süreli bakım verme sürecinde öfke ve sabırsızlık sık yaşanan, insani duygulardır. Aslında bu duygular sevginizin azaldığını değil, yükün ağırlaştığını gösterir. Öfke kontrol edilemez hâle geliyorsa destek almak gerekir.

Bakım veren tükenmişliği depresyona dönüşür mü?

Evet, uzun süre dinlenmeden ve destek almadan yaşlı anne babaya bakım vermek, depresyon ve kaygı bozukluğu riskini artırır. Özellikle demanslı bir yakına bakanlarda bu risk daha yüksektir. Erken fark edildiğinde her iki durumun da tedavisi mümkündür.

Anne babamı bakım merkezine vermek onları terk etmek mi demek?

Hayır, profesyonel bakım desteği almak terk etmek anlamına gelmez. Bazı durumlarda anne babanın güvenliği ve bakım kalitesi için en uygun seçenek budur. Önemli olan, kararın yakınınızın ihtiyaçları ve sizin gerçek kapasiteniz göz önüne alınarak verilmesidir.

Kardeşlerim bakım yükünü paylaşmıyorsa ne yapabilirim?

Beklentilerinizi açık ve somut biçimde dile getirmek ilk adımdır. Çünkü çoğu zaman diğer kardeşler yükün boyutunun farkında değildir. Uzakta yaşayan kardeşler de farklı biçimlerde katkı sunabiliyor. Örneğin maddi destek, randevu takibi ya da düzenli ziyaret bunlardandır. Anlaşmazlık sürüyorsa aile görüşmesi için bir uzmandan destek almak mümkündür.

Bakım veren kişi kendine nasıl zaman ayırır?

Kısa ama düzenli molalar, uzun ama düzensiz tatillerden daha koruyucudur. Haftada birkaç saatlik dönüşümlü bakım ya da gündüz bakım hizmetleri bu zamanı yaratabiliyor. Güvendiğiniz bir aile üyesinin desteği de aynı işi görebiliyor.

Sonuç

Yaşlı anne babaya bakım vermek, hayatın en anlamlı ama en zorlu sorumluluklarından biridir. Bu yükü taşırken yorgunluk, öfke ya da yas yaşamak insani tepkilerdir. Kısacası kendinize gösterdiğiniz özen, bakım verdiğiniz kişiye gösterdiğiniz özenin bir parçasıdır. Yardım istemek ise bakımı uzun vadede sürdürmenin en sağlıklı yoludur.

Sağlıklı günler dilerim.

Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu
Psikiyatrist & Psikoterapist
Doktor Psikiyatri

Kaynakça

Yukarı çık