Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu — Doktor Psikiyatri
0 (252) 614 97 00 WhatsApp [email protected]

Kronik Ağrı ve Depresyon: Birbirini Besleyen İki Tablo

Yazan /
Pencere kenarında örgü battaniye serili bir koltuk, küçük sehpada bir fincan bitki çayı, yumuşak gün ışığı

Aylardır geçmeyen bir bel ağrısı, sabahları eklemlerde başlayan sızı, ne yapsanız dinmeyen yaygın bir yanma… Kronik ağrı yalnızca bedeni yormaz; uykuyu, işi, ilişkileri ve zamanla ruh hâlini de etkiler. Öte yandan depresyon da bedende ağrı olarak kendini gösterebiliyor. Bu yazıda kronik ağrı ile depresyonun neden bu kadar sık birlikte görüldüğünü ele alıyorum. Ayrıca ikisinin birbirini nasıl beslediğini ve bu döngünün hangi yollarla kırılabileceğini anlatıyorum.

Kronik ağrı nedir, depresyonla ne kadar sık birlikte ortaya çıkar?

Tıpta üç aydan uzun süren ya da beklenen iyileşme süresini aşan ağrıya kronik ağrı denir. Bir kısmı romatizmal hastalık, bel fıtığı ya da sinir hasarı gibi belirli bir nedene bağlıdır. Bir kısmında ise yapılan tetkikler ağrının şiddetini açıklamaya yetmez. İngiltere’nin ulusal sağlık kılavuzlarını hazırlayan NICE bu tabloyu “kronik birincil ağrı” olarak tanımlar. Örneğin fibromiyalji ve yaygın kas-iskelet ağrıları bu gruba girer.

Araştırmalar bu iki durumun çoğu zaman el ele gittiğini gösteriyor. Konuyla ilgili en çok atıf alan derlemelerden biri iki yönlü bir ilişki bildirmiştir. Depresyonu olan kişilerde ağrı, genel topluma göre belirgin biçimde daha sıktır. Aynı şekilde kronik ağrısı olanlarda da depresyon, genel topluma göre belirgin biçimde daha sıktır. Yani ağrı polikliniğinde de psikiyatri muayenesinde de aynı tabloyla, yalnızca farklı bir kapıdan karşılaşırız.

Ağrı mı depresyonu doğurur, depresyon mu ağrıyı?

Çoğu zaman yanıt “her ikisi de” olur. Sürekli ağrı uykuyu böler, hareketi kısıtlar, işten ve sosyal hayattan uzaklaştırır. Ayrıca kişi sevdiği uğraşları birer birer bırakır. Zamanla kendini hem bedenine hem de çevresine yabancı hissetmeye başlar. Sonuçta bu kayıplar zamanla çökkünlüğe, umutsuzluğa ve “hiçbir şey düzelmeyecek” düşüncesine zemin hazırlar.

Üstelik döngü ters yönde de işler. Depresyon ağrıya duyarlılığı artırır; aynı uyaran daha şiddetli ve daha uzun süreli algılanır. Üstelik yorgunluk, hareketsizlik ve uykusuzluk kaslardaki gerginliği artırır. Depresyon ilerledikçe ağrı yakınmaları çoğalır, ağrı arttıkça depresyon derinleşir. Araştırmalar da bunu destekliyor. İşlevi bozan ya da tedaviye yanıt vermeyen ağrı, depresyonun seyrini kötüleştiriyor. Depresyon ise ağrıya bağlı kısıtlılığı artırıyor. Böylece iki tablo birbirini besleyen bir kısır döngüye dönüşür.

Ağrı neden yalnızca bedensel bir his değildir?

Ağrı, dokudan gelen sinyalin beyinde yorumlanmasıyla oluşan bir deneyimdir. Beyin bu sinyali işlerken dikkat, beklenti, korku ve duygudurum da devreye girer. Ağrıyı düzenleyen sinir yolları ile duygudurumu düzenleyen yollar büyük ölçüde örtüşür. Örneğin serotonin ve noradrenalin gibi kimyasal ileticiler her iki süreçte de rol oynar. Vücuttaki iltihabi süreçlerin de bu ortak zemine katkıda bulunabileceği düşünülmektedir.

Bu, ağrının “psikolojik” ya da “hayal ürünü” olduğu anlamına gelmez. Tam tersine, ağrının gerçek olduğunu ve beyindeki duygusal süreçlerle iç içe geçtiğini gösterir. Bu yüzden ağrıyı yalnızca bedenin, depresyonu yalnızca zihnin sorunu olarak görmek tedaviyi eksik bırakır.

Ağrının içindeki depresyon nasıl gözden kaçar?

Kronik ağrısı olan biri doktora genellikle ağrısı için gider. Yorgunluk, uykusuzluk, isteksizlik ve odaklanma güçlüğü çoğu zaman ağrının doğal sonucu olarak kabul görür. Oysa bunlar depresyonun da temel belirtileridir. Bu yüzden ağrının varlığı, depresyonun tanınmasını ve tedavi edilmesini zorlaştırır. Şu işaretler, ağrının yanında bir depresyonun da gelişmiş olabileceğini düşündürür:

  • Neredeyse her gün süren çökkünlük, boşluk ya da umutsuzluk hissi
  • Eskiden keyif alınan şeylere karşı ilginin kaybolması
  • Ağrıyla açıklanamayan uyku ve iştah değişiklikleri
  • Değersizlik, suçluluk ya da “herkese yük oluyorum” düşünceleri
  • Ağrının hafiflediği anlarda bile insanlardan ve hayattan geri çekilme

Depresyonun yalnızca mutsuzluktan ibaret olmadığını “Depresyon Sadece Mutsuzluk Değildir” başlıklı yazımda ayrıntılı olarak ele almıştım.

Tedavide neden ikisini birlikte ele almak gerekir?

Ağrı ve depresyon birlikte olduğunda yalnızca birine odaklanan tedavi genellikle sınırlı kalır. Güncel kılavuzlar ve araştırmalar, ikisinin aynı plan içinde değerlendirilmesini öneriyor.

İlaç dışı yaklaşımlar tedavinin temelidir. NICE, kronik birincil ağrıda denetimli egzersiz programlarını önerir. Bunun yanında bilişsel davranışçı terapi (BDT), kabul ve kararlılık terapisi gibi psikolojik tedavileri de önerir. BDT, ağrıya eşlik eden düşünce ve davranış kalıplarını fark edip değiştirmeye odaklanır. Bir Cochrane derlemesi yetmiş beş çalışmayı bir araya getirmiştir. Bu derlemeye göre kronik ağrıda en geniş kanıta sahip psikolojik yaklaşım BDT’dir. BDT, ağrıya bağlı kısıtlılık ile sıkıntıyı da azaltabiliyor. Yani bu terapilerin amacı ağrıyı yok saymak değil, ağrının hayatın tamamını yönetmesinin önüne geçmektir.

İlaç tedavisi ise kişiye özel bir karardır. Bazı antidepresanlar, depresyon olmasa bile ağrı, uyku ve yaşam kalitesi üzerinde yarar sağlayabiliyor. NICE bu seçeneğin yarar ve riskler açıkça konuşulduktan sonra düşünülebileceğini belirtir. Öte yandan 2023 tarihli kapsamlı bir Cochrane analizi, ağrı için kullanılan antidepresanların çoğunda etkiye ilişkin kanıtın henüz sınırlı olduğunu ortaya koymuştur. NICE ayrıca bu tür ağrılarda bağımlılık riski taşıyan bazı güçlü ağrı kesici ve sakinleştirici gruplarına yeni başlanmamasını önerir. Hangi tedavinin kime uygun olduğu bu nedenle mutlaka hekim değerlendirmesiyle belirlenmelidir.

Önemli not: Ağrı ya da ruh sağlığı için kullandığınız ilaçları kendi kendinize başlatmayın, dozunu değiştirmeyin veya bırakmayın. Ani bırakma kesilme belirtilerine ve şikâyetlerin geri dönmesine yol açabiliyor. Bu nedenle her değişikliği hekiminizle birlikte planlayın.

Günlük yaşamda kısır döngüyü kırmaya ne yardımcı olur?

Tedavinin yanında bazı alışkanlıklar döngünün yavaşlamasına katkı sağlar:

  • Ağrının izin verdiği ölçüde, küçük adımlarla hareketi sürdürmek. Tamamen hareketsiz kalmak hem ağrıyı hem duygudurumu olumsuz etkiler.
  • “İyi günde her şeyi yapıp kötü günde yatmak” yerine işleri güne ve haftaya yaymak.
  • Düzenli uyku ve uyanma saatleri belirlemek.
  • Kısa da olsa insanlarla teması sürdürmek; yalnızlık ağrıyı daha görünür kılar.
  • Ağrının dikkatin merkezine oturduğu anları fark etmek; farkındalık temelli (mindfulness) yaklaşımlar bu konuda destek olabiliyor.

Bu adımlar tedavinin yerini tutmaz, ama tedavinin işe yaraması için zemin hazırlar.

Ne zaman profesyonel destek almalısınız?

Ağrınız üç aydan uzun sürüyor ve aşağıdakilerden biri eşlik ediyorsa bir psikiyatri değerlendirmesi yararlı olur:

  • İki haftadan uzun süren çökkünlük, isteksizlik ya da umutsuzluk
  • Uyku, iştah ve enerjide belirgin değişiklik
  • İşe, ev hayatına ve ilişkilere katılımın giderek azalması
  • Ağrı kesicilere, alkole ya da sakinleştiricilere giderek daha sık başvurma
  • Ağrının hiç bitmeyeceği ve geleceğin karanlık olduğu düşüncesi

Ağrı yakınmasıyla pek çok farklı uzmana başvurmuş, ancak ruhsal tarafı hiç değerlendirilmemiş kişilerle sıkça karşılaşıyoruz. Oysa doğru soruların sorulması bile tedavinin yönünü değiştirebiliyor.

Acil durum: Ölüm ya da kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız beklemeyin. 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Sık Sorulan Sorular

Kronik ağrım depresyondan mı kaynaklanıyor?

Ağrınız gerçektir ve bunu bilmeniz önemlidir. Depresyon ağrıyı artırabiliyor ve daha şiddetli algılanmasına yol açabiliyor. Ancak bu, ağrının hayal ürünü olduğu anlamına gelmez. Bu yüzden doğru yaklaşım, bedensel nedenlerin ve ruhsal durumun birlikte değerlendirilmesidir.

Depresyon tedavisi ağrımı azaltır mı?

Depresyonun tedavi edilmesi pek çok kişide ağrıyla baş etmeyi kolaylaştırır, uykuyu ve günlük işlevselliği iyileştirir. Ağrının tamamen geçeceği söylenemez; ancak ağrının hayat üzerindeki etkisi belirgin biçimde azalabiliyor.

Ağrı için antidepresan önerilmesi depresyonum olduğu anlamına mı gelir?

Her zaman değil. Bazı antidepresanları, depresyon olmasa da kullanmak mümkündür. Çünkü bu ilaçlar ağrının sinir sistemindeki işlenişini etkiler. İlacın neden önerildiğini ve beklenen yararını hekiminize sormanız en doğrusudur.

Kronik ağrıda psikoterapi gerçekten işe yarar mı?

Bilişsel davranışçı terapi, kronik ağrıya eşlik eden sıkıntıyı ve kısıtlılığı azaltmada araştırmalarla desteklenen bir yöntemdir. Ancak terapi ağrıyı inkâr etmez. Ağrıyla birlikte daha işlevsel ve anlamlı bir hayat kurmaya yardım eder.

Kronik ağrı ve depresyon için hangi doktora başvurmalıyım?

Ağrının bedensel nedenleri ilgili branş hekimi tarafından değerlendirilmelidir. Ağrıya çökkünlük, umutsuzluk, uyku ve iştah değişiklikleri eşlik ediyorsa psikiyatri değerlendirmesi de tedavinin parçası olmalıdır.

Sonuç

Kronik ağrı ve depresyon çoğu zaman aynı kişide, aynı dönemde ve birbirini güçlendirerek ortaya çıkar. Bu döngüyü fark ettiğinizde kırmak mümkündür. Ağrıyı yalnızca bedensel, depresyonu yalnızca ruhsal bir sorun olarak görmemek gerekir. İkisini birlikte ele alan bir tedavi planı, acıyı hafifletmenin yolunu açar. Aynı zamanda daralan hayatı yeniden genişletmeye de yardım eder.

Sağlıklı günler dilerim.

Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu
Psikiyatrist & Psikoterapist
Doktor Psikiyatri

Kaynakça

Yukarı çık