Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu — Doktor Psikiyatri
0 (252) 614 97 00 WhatsApp [email protected]

Psikiyatrik İlaçlar ve Kilo: Gerçekte Ne Biliyoruz?

Yazan /
İlaçlara bağlı kilo alımı konusunu simgeleyen taze sebzeler, bir bardak su ve mezura

“Ben kilo almak istemiyorum”, “Bu ilaç kilo yapar mı?” sorusu, muayenede ilaçtan söz edildiğinde çoğu zaman ilk sorulan sorudur. Bazen de tedaviyi hiç başlatmamanın ya da yarıda bırakmanın sessiz nedenidir. Kilo konusundaki kaygı haklıdır; ancak bu alanda doğru bilgiler ile abartılmış genellemeler iç içe geçmiş durumda. Bu yazıda ilaçlara bağlı kilo alımı hakkında araştırmaların gerçekte ne söylediğini anlatacağım. Kilo değişimi başladığında neler yapabileceğinizi de ele alacağım.

İlaçlara bağlı kilo alımı gerçekten var mı?

Kısa cevap: Bazıları aldırabiliyor, bazıları belirgin bir etki yapmaz, bazıları ise kiloyu nötr tutar. “Psikiyatrik ilaç” tek bir şey değildir. Antidepresanlar, antipsikotikler, duygudurum dengeleyiciler ve kaygı ilaçları farklı gruplardır ve aynı grubun içinde bile kiloya etkileri birbirinden belirgin biçimde ayrılır.

İkinci önemli nokta kişisel farklılıktır. Aynı ilacı aynı dozda kullanan iki kişiden biri kilo alırken diğerinde hiçbir değişiklik olmayabilir. Bu yüzden “bu ilaç kilo yapar” cümlesi, bir olasılığı anlatır. Herkes için kesin bir sonucu değil.

Kilo alımının tek sebebi ilaç mı?

Her zaman değil. Mayo Clinic’in hasta bilgilendirmesinde de vurgulandığı gibi, kilo artışı bazen ilacın doğrudan etkisinden çok başka etkenlerden kaynaklanır:

  • Depresyonun kendisi iştahı artırabiliyor ya da hareketi azaltabiliyor.
  • Depresyonda iştahı kaçan biri iyileşmeye başladığında iştahı geri döner. Alınan kilonun bir kısmı, kaybedilenin geri gelmesidir.
  • Uyku düzensizliği, stres ve yaşla birlikte yavaşlayan metabolizma da kiloyu etkiler.

Bu ayrım önemlidir. Çünkü kilo alımını yalnızca ilaca bağlı görmek, diğer etkenleri gözden kaçırmaya yol açabiliyor.

Antidepresanlar ve kilo: Araştırmalar ne söylüyor?

İngiltere’de geniş bir çalışma, yaklaşık 300.000 kişiyi on yıl boyunca izlemiştir. Antidepresan kullananlarda vücut ağırlığının yüzde 5 ya da daha fazla artma olasılığı, kullanmayanlara göre yaklaşık beşte bir oranında daha yüksek bulunmuştur. Bu artmış risk en az altı yıl sürmüştür. Araştırmacılar yine de bu ilişkinin tümüyle ilaçtan kaynaklandığının kesin olmadığını belirtmiştir.

2024’te yayımlanan ve 183.000’den fazla kişinin verisini inceleyen bir başka çalışmada, sık kullanılan antidepresanların altı aylık kilo etkileri karşılaştırılmıştır. Farklar ortalamada yarım kilonun altında kalmış, araştırmacılar bu farkları küçük olarak değerlendirmiştir. Bazı ilaçlarla yüzde 5’ten fazla kilo alma olasılığı biraz daha yüksek, birinde ise daha düşük bulunmuştur. Kısacası antidepresanlar arasında seçim yaparken kilo, dikkate alınabilecek ama genellikle belirleyici olmayan bir etkendir.

Antipsikotiklerde metabolik etkiler neden ayrı bir başlık?

Antipsikotikler, şizofreni ve bipolar bozuklukta temel tedavidir. Bazen depresyon ve başka durumlarda da düşük dozlarda kullanırız. Bu grupta kilo ve metabolik etkiler daha belirgin olabiliyor. Bir analiz, 100 randomize çalışmayı ve yaklaşık 26.000 kişiyi kapsamaktadır. Bu analizde 18 farklı antipsikotiğin kilo, kan şekeri ve kolesterol üzerine etkileri birbirinden belirgin biçimde ayrılmıştır. Ayrıca bazı ilaçlarda anlamlı değişiklikler ilk altı hafta içinde başlayabilmektedir.

Bu nedenle antipsikotik tedavide kilonun yanı sıra bel çevresi, kan şekeri ve kan yağlarını da izleriz. Kılavuzlar bu ölçümlerin tedaviye başlamadan önce yapılmasını, ilk haftalarda daha sık, sonra düzenli aralıklarla tekrarlanmasını önerir.

İlaçlara bağlı kilo alımı başladıysa ne yapabilirsiniz?

En önemli adım, durumu erken fark edip hekiminize söylemektir. İlk aylarda alınan birkaç kilo, fark edilmeden sürerse yıllar içinde büyüyebiliyor. Hekiminizle konuşabileceğiniz seçenekler şunlardır:

  • Düzenli tartı takibi ve kilo değişiminin birlikte değerlendirilmesi
  • Beslenme düzeni ve günlük hareket için gerçekçi, küçük hedefler
  • Dozun ayarlanması ya da kiloya etkisi daha düşük bir ilaca geçiş
  • Bazı durumlarda kilo artışını sınırlamaya yönelik ek tedaviler

Son madde için temkinli olmak gerekir. Cochrane’in 2022 tarihli derlemesi, antipsikotik ilaçlara bağlı kilo alımını önlemeye yönelik ilaçlı yaklaşımları incelemiştir. Derlemeye göre bu yaklaşımların bir kısmı yararlı olabilir; ancak kanıtlar henüz sınırlı ve düşük kesinliktedir. Son yıllarda sık konuşulan zayıflama iğnelerinin ruh sağlığıyla ilişkisini ayrı bir yazıda ele aldım.

Fethiye’deki muayenehanemde ilaç önerdiğim hemen her görüşmede kilo konusunu baştan konuşuruz. Çünkü önceden bilinen bir yan etki, sonradan fark edilen bir yan etkiden çok daha kolay yönetilir.

Önemli uyarı: Kilo aldığınız için ilacınızı kendi kendinize bırakmayın ya da dozunu değiştirmeyin. Ani bırakma hem kesilme belirtilerine hem de hastalığın geri dönmesine yol açabiliyor. Bu konuyu “İlacı Kendi Kendine Bırakmak” yazısında ayrıca ele aldım. Psikiyatrik ilaçları kendi kendinize başlatmayın ve bırakmayın.

Ne zaman profesyonel destek almalısınız?

  • İlaca başladıktan sonraki ilk aylarda hızlı ya da belirgin kilo artışı fark ettiğinizde
  • İştahınızda kontrol edemediğiniz bir artış olduğunda
  • Aşırı susama, sık idrara çıkma ya da belirgin yorgunluk gibi kan şekeri yükselmesini düşündüren yakınmalar başladığında
  • Kilo kaygısı yüzünden ilacınızı bırakmayı düşündüğünüzde

Acil durum: Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleri ortaya çıkarsa beklemeyin; 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Sık Sorulan Sorular

Her psikiyatrik ilaç kilo aldırır mı?

Hayır, her psikiyatrik ilaç kilo aldırmaz. İlaçların kiloya etkisi gruptan gruba ve aynı grubun içinde bile belirgin biçimde değişir. Ayrıca aynı ilaca kişiler farklı yanıt verir. Hatta bazı psikiyatrik ilaçlar kilo kaybına yol açabiliyor.

Antidepresanlar kilo yapar mı?

Bazı antidepresanlar kilo artışı riskini bir miktar yükseltebiliyor. Ancak sık kullanılan antidepresanlar arasındaki farklar ortalamada küçüktür. Depresyonun kendisi ve iyileşmeyle geri dönen iştah da kilo değişiminde rol oynar.

İlacı bırakırsam aldığım kiloları verir miyim?

İlaçlara bağlı kilo alımı, ilaç kesildikten sonra her zaman kendiliğinden geri dönmez. Üstelik ilacı kendi başına bırakmak hastalığın geri dönmesine yol açabiliyor. Bu nedenle kilo sorunu hekimle birlikte, başka seçenekler değerlendirilerek ele alınmalıdır.

İlaca bağlı kilo alımına karşı ne yapabilirim?

Tedavinin başından itibaren düzenli tartılmak, beslenme ve hareket alışkanlıklarına dikkat etmek ve kilo değişimini erkenden hekime bildirmek en etkili yollardır. Gerekirse doz ayarı ya da kiloya etkisi daha düşük bir ilaca geçiş değerlendirilebilir.

Antipsikotik kullanırken hangi kontroller gerekir?

Antipsikotik tedavide kilo, bel çevresi, kan şekeri ve kan yağları tedaviden önce ölçülür, ilk haftalarda daha sık ve sonrasında düzenli aralıklarla izlenir. Bu kontroller, metabolik değişikliklerin erken fark edilip önlem alınmasını sağlar.

Sonuç

İlaçlara bağlı kilo alımı, ne “hepsi kilo yapar” ne de “hiçbiri etkilemez” cümlesine sığar. İlaçtan ilaca, kişiden kişiye değişen bu etki, önceden konuşulduğunda ve düzenli izlendiğinde çoğu zaman yönetilebilir. Kilo kaygısı, tedaviden vazgeçmenin değil, hekimle açıkça konuşulması gereken bir konunun işaretidir.

Sağlıklı günler dilerim.

Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu
Psikiyatrist & Psikoterapist
Doktor Psikiyatri

Kaynakça

Yukarı çık