Psikiyatriste ilk muayene için karar vermek çoğu zaman haftalar, bazen yıllar süren bir tereddüdün sonunda olur. Kapıdan girmeden önce akılda pek çok soru vardır: Ne soracaklar? Her şeyi anlatmak zorunda mıyım? İlk gün ilaç mı verilecek? Bu yazı, ilk muayenenin nasıl ilerlediğini adım adım anlatarak o belirsizliği biraz olsun azaltmayı amaçlıyor.
Psikiyatriste ilk muayenenin amacı nedir?
Psikiyatrist (Psikiyatr), ruh sağlığı alanında uzmanlaşmış bir hekimdir. İlk görüşmenin temel amacı, yaşadığınız sıkıntıyı bütün yönleriyle anlamak ve size uygun bir yol haritası çizmektir. Bu, bir sorgu değil; iki kişinin birlikte resmi tamamlamaya çalıştığı bir konuşmadır.
İlk görüşmenin bir başka işlevi daha vardır: güven. Tedavinin başarısı büyük ölçüde hekimle kurulan ilişkiye bağlıdır. Amerikan Psikiyatri Birliği’nin değerlendirme kılavuzunu hazırlayan çalışma grubunun başkanı da ilk değerlendirmenin, tüm tedavi süreci için belirleyici olan hekim-hasta ilişkisini biçimlendirdiğini vurgular.
Muayenede hangi sorular sorulur?
Görüşme genellikle “Sizi buraya getiren nedir?” gibi bilindik açık bir soruyla başlar. Ardından şikâyetlerin ne zaman başladığı, nasıl seyrettiği ve gündelik yaşamı nasıl etkilediği konuşulur. Uyku, iştah, enerji, dikkat ve ilgi düzeyi gibi konular da sorulur.
Amerikan Psikiyatri Birliği’nin erişkinlerde psikiyatrik değerlendirme kılavuzu, ilk görüşmede ele alınması gereken başlıklar arasında belirtilerin, travma öyküsünün ve önceki tedavilerin gözden geçirilmesini; madde kullanımını; intihar ve saldırganlık riskini; kültürel etkenleri; bedensel sağlığı ve hastanın tedavi kararlarına katılımını sayar. Bunun yanında hekim, ruh halinizi, kaygı düzeyinizi, düşüncelerinizi, algılarınızı ve bellek gibi bilişsel işlevlerinizi de değerlendirir.
Aile öyküsü de önemlidir. ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü (NIMH), ailedeki ruhsal hastalık öyküsünü bilmenin bazı rahatsızlıklara yatkınlığı anlamaya ve erken uyarı işaretlerini birlikte takip etmeye yardımcı olduğunu belirtir.
Bu soruların bir kısmı kişisel ya da zor gelebilir. Sonuçta kendini ifade etmesi insanın en zorlandığı durumdur. Hazır hissetmediğiniz bir konuyu o gün açmak zorunda değilsiniz; bunu söylemeniz yeterlidir.
Fiziksel muayene ya da tahlil gerekir mi?
Bazı bedensel hastalıklar ruhsal belirtilere yol açabilir. Tiroit sorunları, vitamin eksiklikleri ya da bazı ilaçların yan etkileri bunlara örnektir. Mayo Clinic, tanı sürecinde belirtilere yol açabilecek bedensel sorunları dışlamak için fiziksel muayene ve laboratuvar tetkiklerinin psikolojik değerlendirmeyle birlikte yapılabileceğini belirtir.
Bu nedenle hekiminiz kan tahlili isteyebilir ya da başka bir uzmana yönlendirebilir. Her başvuruda tetkik gerekmez; karar, anlattıklarınıza ve önceki sağlık kayıtlarınıza göre verilir. Gerekirse ölçekler ve anketler de değerlendirmeye yardımcı olur.
Konuştuklarım gizli kalır mı?
Bu, en sık sorulan sorulardan biridir. Psikiyatrik görüşmede paylaştıklarınız hekimlik meslek sırrı kapsamındadır ve kişisel sağlık verisi olarak korunur. NIMH de hekimle yapılan görüşmelerin özel olduğunu ve açık izniniz olmadan kimseyle paylaşılamayacağını hatırlatır. Yasanın öngördüğü sınırlı istisnalar, kişinin kendisi ya da başkaları için ciddi ve acil bir tehlike bulunduğu durumlardır.
Gizliliğin güvence altında olduğunu bilmek, açık konuşmayı kolaylaştırır. Açık konuşmak da doğru değerlendirmenin ön koşuludur.
İlk görüşmede tanı konur, ilaç başlanır mı?
Bazen ilk görüşmenin sonunda tablo oldukça netleşir; bazen de birkaç görüşme gerekir. Fethiye ve Muğla çevresinden ilk kez başvuran kişilerin en sık dile getirdiği endişelerden biri de “ilaca başlamak zorunda kalır mıyım?” sorusudur.
Cevap kişiye göre değişir. Hafif tablolarda yalnızca psikoterapi ya da yaşam düzenlemeleri önerilebilir. Daha belirgin tablolarda ilaç tedavisi gündeme gelebilir. Her durumda karar birlikte verilir: hekiminiz seçenekleri, beklenen yararları ve olası yan etkileri anlatır, siz de sorularınızı sorarsınız. Bir tedaviyi kabul etmek ya da düşünmek için zaman istemek sizin hakkınızdır.
Önemli bir hatırlatma: Psikiyatrik ilaçlar kendi kendine başlanmamalı, doz değiştirilmemeli ve hekime danışmadan bırakılmamalıdır. Başkasına önerilen bir ilacı kullanmak da güvenli değildir.
Psikiyatriste ilk muayeneye nasıl hazırlanabilirsiniz?
Küçük bir hazırlık, görüşmeden alacağınız verimi artırır:
- Şikâyetlerinizi, ne zaman başladıklarını ve sizi en çok neyin zorladığını kısaca not alın.
- Kullandığınız tüm ilaçları, reçetesiz ürünler, bitkisel ürünler, vitaminler ve takviyeler dahil olmak üzere listeleyin.
- Daha önce aldığınız tedavileri, tahlil sonuçlarını ve raporları yanınıza alın.
- Ailenizde bilinen ruhsal rahatsızlıkları öğrenmeye çalışın.
- Sormak istediğiniz soruları yazın; görüşme sırasında akıldan çıkabilir.
Güvendiğiniz bir yakınınızla gelmek isterseniz bu mümkündür. Kendinizi iyi hissetmediğinizde hekimin anlattıklarının tamamını akılda tutmak zor olabilir; bir yakının notlar alması işinizi kolaylaştırır. Yine de görüşmenin bir bölümünü yalnız yapmayı tercih edebilirsiniz.
Ne zaman profesyonel destek alınmalı?
Herkes zaman zaman üzgün, kaygılı ya da yorgun hisseder. Ancak aşağıdaki durumlar bir uzmanla görüşmeyi düşünmek için yeterli bir nedendir:
- Belirtiler iki haftadan uzun süredir devam ediyorsa,
- İş, okul, ilişkiler ya da ev yaşamı belirgin biçimde etkileniyorsa,
- Uyku ve iştah düzeni bozulduysa,
- Sıkıntıyla baş etmek için alkol ya da maddeye başvuruluyorsa,
- Yakınlarınız sizde bir değişiklik fark ettiğini söylüyorsa.
Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleri varsa randevu beklemeyin. 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Bu düşünceleri hekiminizle konuşmak tehlikeyi artırmaz; tam tersine, doğru yardımın ilk adımıdır.
Sık Sorulan Sorular
Psikiyatriste gitmek için ağır bir rahatsızlığım olması mı gerekir?
Hayır. Psikiyatriste başvurmak için belirtilerin ağırlaşmasını beklemek gerekmez. Erken başvuru, tablonun daha kolay ve daha kısa sürede ele alınmasını sağlar.
İlk muayene ne kadar sürer?
İlk görüşme, ayrıntılı bir öykü alındığı için kontrol görüşmelerinden daha uzun sürer. Süre, anlatılacakların kapsamına ve değerlendirmenin gerektirdiği ayrıntıya göre değişir.
İlk görüşmede her şeyi anlatmak zorunda mıyım?
Hayır. Hazır hissetmediğiniz konuları sonraki görüşmelere bırakabilirsiniz. Önemli olan, anlattıklarınızın doğru olması ve hekiminizle zamanla güven ilişkisi kurmanızdır.
Psikiyatriste gitmek mutlaka ilaç kullanmak anlamına mı gelir?
Hayır. Tedavi; psikoterapi, ilaç ya da her ikisinin birlikteliği şeklinde olabilir. Hangisinin uygun olduğuna değerlendirme sonrasında, sizin görüşünüz de alınarak birlikte karar verilir.
Muayenede konuştuklarım işyerime ya da aileme bildirilir mi?
Hayır. Görüşmede paylaşılanlar meslek sırrı kapsamında korunur ve açık izniniz olmadan kimseyle paylaşılmaz. Yalnızca yasanın tanımladığı ciddi ve acil tehlike durumları sınırlı istisna oluşturur.
Sonuç
Psikiyatriste ilk muayene, bir etiketlenme anı değil; yaşadıklarınızı anlamaya yönelik ortak bir çalışmanın başlangıcıdır. Ne bekleyeceğinizi bilmek kaygıyı azaltır, hazırlıklı gelmek ise görüşmeyi daha verimli kılar. Sorularınızı sormaktan, tereddütlerinizi dile getirmekten çekinmeyin; iyi bir tedavi süreci tam da bu açıklıkla başlar.
Sağlıklı günler dilerim.
Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu
Psikiyatrist & Psikoterapist
Doktor Psikiyatri
Kaynakça
- American Psychiatric Association. The American Psychiatric Association Practice Guidelines for the Psychiatric Evaluation of Adults, Third Edition. 2016.
- Armstrong C. APA Updates Guidelines on Psychiatric Evaluation in Adults. American Family Physician. 2016;94(1):62-64.
- National Institute of Mental Health (NIMH). Tips for Talking With a Health Care Provider About Your Mental Health.
- Mayo Clinic. Mental illness – Diagnosis and treatment.
- NICE. Service user experience in adult mental health (CG136).